UtshovChapter 63
63.1
वैशंपायन उवाच
अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः
प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः
Vaishampayana uvacha
Avajitya dhanam chapi virato vahinipatih
Pravishannagaram hrishtashchaturbhih saha pandavaih
63.2
जित्वा त्रिगर्तान्संग्रामे गाश्चैवादाय केवलाः
अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः
Jitva trigartansangrame gashchaivadaya kevalah
Ashobhata maharajah saha parthaih shriya vritah
63.3
तमासनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्
उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह
Tamasanagatam viram suhridam pritivardhanam
Upatasthuh prakritayah samasta brahmanaih saha
63.4
सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट्
विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा
Sabhajitah sasainyastu pratinandyatha matsyarat
Visarjayamasa tada dvijanshcha prakritistatha
63.5
ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः
उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत्
Tatah sa raja matsyanam virato vahinipatih
Uttaram paripaprachchha kva yata iti chabravit
63.6
आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि
अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम्
Achakhyustasya sanhrishtah striyah kanyashcha veshmani
Antahpuracharashchaiva kurubhirgodhanam hritam
63.7
विजेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात्
बृहन्नडासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः
Vijetumabhisanrabdha eka evatisahasat
Brihannadasahayashcha niryatah prithivinjayah
63.8
उपयातानतिरथान्द्रोणं शांतनवं कृपम्
कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्
Upayatanatirathandronam shantanavam kripam
Karnam duryodhanam chaiva dronaputram cha shadrathan
63.9
राजा विराटोऽथ भृशं प्रतप्तः; श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम्
बृहन्नडासारथिमाजिवर्धनं; प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान्
Raja viratotha bhrisham prataptah; shrutva sutam hyekarathena yatam
Brihannadasarathimajivardhanam; provacha sarvanatha mantrimukhyan
63.10
सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः
त्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन
Sarvatha kuravaste hi ye chanye vasudhadhipah
Trigartannirjitanshrutva na sthasyanti kadachana
63.11
तस्माद्गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः
उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैरविक्षताः
Tasmadgachchhantu me yodha balena mahata vritah
Uttarasya paripsartham ye trigartairavikshatah
63.12
हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं; पदातिसंघांश्च ततः प्रवीरान्
प्रस्थापयामास सुतस्य हेतो;र्विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान्
Hayanshcha naganshcha rathanshcha shighram; padatisanghanshcha tatah praviran
Prasthapayamasa sutasya heto;rvichitrashastrabharanopapannan
63.13
एवं स राजा मत्स्यानां विराटोऽक्षौहिणीपतिः
व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्
Evam sa raja matsyanam viratokshauhinipatih
Vyadideshatha tam kshipram vahinim chaturanginim
63.14
कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वा
यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्येऽहं न स जीवति
Kumaramashu janita yadi jivati va na va
Yasya yanta gatah shandho manyeham na sa jivati
63.15
तमब्रवीद्धर्मराजः प्रहस्य; विराटमार्तं कुरुभिः प्रतप्तम्
बृहन्नडा सारथिश्चेन्नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः
Tamabraviddharmarajah prahasya; viratamartam kurubhih prataptam
Brihannada sarathishchennarendra; pare na neshyanti tavadya gastah
63.16
सर्वान्महीपान्सहितान्कुरूंश्च; तथैव देवासुरयक्षनागान्
अलं विजेतुं समरे सुतस्ते; स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन
Sarvanmahipansahitankurunshcha; tathaiva devasurayakshanagan
Alam vijetum samare sutaste; svanushthitah sarathina hi tena
63.17
अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनः
विराटनगरं प्राप्य जयमावेदयंस्तदा
Athottarena prahita dutaste shighragaminah
Viratanagaram prapya jayamavedayanstada
63.18
राज्ञस्ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयमुत्तमम्
पराजयं कुरूणां चाप्युपायान्तं तथोत्तरम्
Ragyastatah samachakhyau mantri vijayamuttamam
Parajayam kurunam chapyupayantam tathottaram
63.19
सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः
उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप
Sarva vinirjita gavah kuravashcha parajitah
Uttarah saha sutena kushali cha parantapa
63.20
कङ्क उवाच
दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः
दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ
Kanka uvacha
Dishtya te nirjita gavah kuravashcha parajitah
Dishtya te jivitah putrah shruyate parthivarshabha
63.21
नाद्भुतं त्वेव मन्येऽहं यत्ते पुत्रोऽजयत्कुरून्
ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा
Nadbhutam tveva manyeham yatte putrojayatkurun
Dhruva eva jayastasya yasya yanta brihannada
63.22
वैशंपायन उवाच
ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहः
श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः
आच्छादयित्वा दूतांस्तान्मन्त्रिणः सोऽभ्यचोदयत्
Vaishampayana uvacha
Tato virato nripatih samprahrishtatanuruhah
Shrutva tu vijayam tasya kumarasyamitaujasah
Achchhadayitva dutanstanmantrinah sobhyachodayat
63.23
राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिरलंकृताः
पुष्पोपहारैरर्च्यन्तां देवताश्चापि सर्वशः
Rajamargah kriyantam me patakabhiralankritah
Pushpopaharairarchyantam devatashchapi sarvashah
63.24
कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः
वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम
Kumara yodhamukhyashcha ganikashcha svalankritah
Vaditrani cha sarvani pratyudyantu sutam mama
63.25
घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तमारुह्य वारणम्
शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम
Ghantapanavakah shighram mattamaruhya varanam
Shringatakeshu sarveshu akhyatu vijayam mama
63.26
उत्तरा च कुमारीभिर्बह्वीभिरभिसंवृता
शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम्
Uttara cha kumaribhirbahvibhirabhisanvrita
Shringaraveshabharana pratyudyatu brihannadam
63.27
श्रुत्वा तु तद्वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश्च
भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च; वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश्च
Shrutva tu tadvachanam parthivasya; sarve punah svastikapanayashcha
Bheryashcha turyani cha varijashcha; veshaih parardhyaih pramadah shubhashcha
63.28
तथैव सूताः सह मागधैश्च; नन्दीवाद्याः पणवास्तूर्यवाद्याः
पुराद्विराटस्य महाबलस्य; प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यम्
Tathaiva sutah saha magadhaishcha; nandivadyah panavasturyavadyah
Puradviratasya mahabalasya; pratyudyayuh putramanantaviryam
63.29
प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः
मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदमब्रवीत्
अक्षानाहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम्
Prasthapya senam kanyashcha ganikashcha svalankritah
Matsyarajo mahapragyah prahrishta idamabravit
Akshanahara sairandhri kanka dyutam pravartatam
63.30
तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत
न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्
Tam tatha vadinam drishtva pandavah pratyabhashata
Na devitavyam hrishtena kitaveneti nah shrutam
63.31
न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे
प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे
Na tvamadya muda yuktamaham devitumutsahe
Priyam tu te chikirshami vartatam yadi manyase
63.32
विराट उवाच
स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचन
न मे किंचित्त्वया रक्ष्यमन्तरेणापि देवितुम्
Virata uvacha
Striyo gavo hiranyam cha yachchanyadvasu kinchana
Na me kinchittvaya rakshyamantarenapi devitum
63.33
कङ्क उवाच
किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद
देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्
Kanka uvacha
Kim te dyutena rajendra bahudoshena manada
Devane bahavo doshastasmattatparivarjayet
63.34
श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः
स राज्यं सुमहत्स्फीतं भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान्
Shrutaste yadi va drishtah pandavo vai yudhishthirah
Sa rajyam sumahatsphitam bhratrinshcha tridashopaman
63.35
द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये
अथ वा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते
Dyute haritavansarvam tasmaddyutam na rochaye
Atha va manyase rajandivyava yadi rochate
63.36
वैशंपायन उवाच
प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत्
पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः
Vaishampayana uvacha
Pravartamane dyute tu matsyah pandavamabravit
Pashya putrena me yuddhe tadrishah kuravo jitah
63.37
ततोऽब्रवीन्मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति
Tatobravinmatsyarajam dharmaputro yudhishthirah
Brihannada yasya yanta katham sa na vijeshyati
63.38
इत्युक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत्
समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि
Ityuktah kupito raja matsyah pandavamabravit
Samam putrena me shandham brahmabandho prashansasi
63.39
वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्कस्मान्न स विजेष्यति
Vachyavachyam na janishe nunam mamavamanyase
Bhishmadronamukhansarvankasmanna sa vijeshyati
63.40
वयस्यत्वात्तु ते ब्रह्मन्नपराधमिमं क्षमे
नेदृशं ते पुनर्वाच्यं यदि जीवितुमिच्छसि
Vayasyatvattu te brahmannaparadhamimam kshame
Nedrisham te punarvachyam yadi jivitumichchhasi
63.41
युधिष्ठिर उवाच
यत्र द्रोणस्तथा भीष्मो द्रौणिर्वैकर्तनः कृपः
दुर्योधनश्च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः
Yudhishthira uvacha
Yatra dronastatha bhishmo draunirvaikartanah kripah
Duryodhanashcha rajendra tathanye cha maharathah
63.42
मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि शतक्रतुः
कोऽन्यो बृहन्नडायास्तान्प्रतियुध्येत संगतान्
Marudganaih parivritah sakshadapi shatakratuh
Konyo brihannadayastanpratiyudhyeta sangatan
63.43
विराट उवाच
बहुशः प्रतिषिद्धोऽसि न च वाचं नियच्छसि
नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत्
Virata uvacha
Bahushah pratishiddhosi na cha vacham niyachchhasi
Niyanta chenna vidyeta na kashchiddharmamacharet
63.44
वैशंपायन उवाच
ततः प्रकुपितो राजा तमक्षेणाहनद्भृशम्
मुखे युधिष्ठिरं कोपान्नैवमित्येव भर्त्सयन्
Vaishampayana uvacha
Tatah prakupito raja tamakshenahanadbhrisham
Mukhe yudhishthiram kopannaivamityeva bhartsayan
63.45
बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमागमत्
तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत
Balavatpratividdhasya nastah shonitamagamat
Tadapraptam mahim parthah panibhyam pratyagrihnata
63.46
अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम्
सा वेद तमभिप्रायं भर्तुश्चित्तवशानुगा
Avaikshata cha dharmatma draupadim parshvatah sthitam
Sa veda tamabhiprayam bhartushchittavashanuga
63.47
पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यमनिन्दिता
तच्छोणितं प्रत्यगृह्णाद्यत्प्रसुस्राव पाण्डवात्
Purayitva cha sauvarnam patram kansyamanindita
Tachchhonitam pratyagrihnadyatprasusrava pandavat
63.48
अथोत्तरः शुभैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैस्तथा
अवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरमागमत्
Athottarah shubhairgandhairmalyaishcha vividhaistatha
Avakiryamanah sanhrishto nagaram svairamagamat
63.49
सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैस्तथा
आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत्
Sabhajyamanah pauraishcha stribhirjanapadaistatha
Asadya bhavanadvaram pitre sa pratyaharayat
63.50
ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटमिदमब्रवीत्
बृहन्नडासहायस्ते पुत्रो द्वार्युत्तरः स्थितः
Tato dvahsthah pravishyaiva viratamidamabravit
Brihannadasahayaste putro dvaryuttarah sthitah
63.51
ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारमिदमब्रवीत्
प्रवेश्यतामुभौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः
Tato hrishto matsyarajah kshattaramidamabravit
Praveshyatamubhau turnam darshanepsuraham tayoh
63.52
क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत्
उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नडा
Kshattaram kururajastu shanaih karna upajapat
Uttarah pravishatveko na praveshya brihannada
63.53
एतस्य हि महाबाहो व्रतमेतत्समाहितम्
यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वापि दर्शयेत्
अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेदसंशयम्
Etasya hi mahabaho vratametatsamahitam
Yo mamange vranam kuryachchhonitam vapi darshayet
Anyatra sangramagatanna sa jivedasanshayam
63.54
न मृष्याद्भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम्
विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलवाहनम्
Na mrishyadbhrishasankruddho mam drishtvaiva sashonitam
Viratamiha samatyam hanyatsabalavahanam