UtshovChapter 53
53.1
अर्जुन उवाच
यत्रैषा काञ्चनी वेदी प्रदीप्ताग्निशिखोपमा
उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता
तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणानीकाय मारिष
Arjuna uvacha
Yatraisha kanchani vedi pradiptagnishikhopama
Uchchhrita kanchane dande patakabhiralankrita
Tatra mam vaha bhadram te dronanikaya marisha
53.2
अश्वाः शोणाः प्रकाशन्ते बृहन्तश्चारुवाहिनः
स्निग्धविद्रुमसंकाशास्ताम्रास्याः प्रियदर्शनाः
युक्ता रथवरे यस्य सर्वशिक्षाविशारदाः
Ashvah shonah prakashante brihantashcharuvahinah
Snigdhavidrumasankashastamrasyah priyadarshanah
Yukta rathavare yasya sarvashikshavisharadah
53.3
दीर्घबाहुर्महातेजा बलरूपसमन्वितः
सर्वलोकेषु विख्यातो भारद्वाजः प्रतापवान्
Dirghabahurmahateja balarupasamanvitah
Sarvalokeshu vikhyato bharadvajah pratapavan
53.4
बुद्ध्या तुल्यो ह्युशनसा बृहस्पतिसमो नये
वेदास्तथैव चत्वारो ब्रह्मचर्यं तथैव च
Buddhya tulyo hyushanasa brihaspatisamo naye
Vedastathaiva chatvaro brahmacharyam tathaiva cha
53.5
ससंहाराणि दिव्यानि सर्वाण्यस्त्राणि मारिष
धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितः
Sasanharani divyani sarvanyastrani marisha
Dhanurvedashcha kartsnyena yasminnityam pratishthitah
53.6
क्षमा दमश्च सत्यं च आनृशंस्यमथार्जवम्
एते चान्ये च बहवो गुणा यस्मिन्द्विजोत्तमे
Kshama damashcha satyam cha anrishansyamatharjavam
Ete chanye cha bahavo guna yasmindvijottame
53.7
तेनाहं योद्धुमिच्छामि महाभागेन संयुगे
तस्मात्त्वं प्रापयाचार्यं क्षिप्रमुत्तर वाहय
Tenaham yoddhumichchhami mahabhagena sanyuge
Tasmattvam prapayacharyam kshipramuttara vahaya
53.8
वैशंपायन उवाच
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु वैराटिर्हेमभूषितान्
चोदयामास तानश्वान्भारद्वाजरथं प्रति
Vaishampayana uvacha
Arjunenaivamuktastu vairatirhemabhushitan
Chodayamasa tanashvanbharadvajaratham prati
53.9
तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरम्
द्रोणः प्रत्युद्ययौ पार्थं मत्तो मत्तमिव द्विपम्
Tamapatantam vegena pandavam rathinam varam
Dronah pratyudyayau partham matto mattamiva dvipam
53.10
ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीशतनिनादितम्
प्रचुक्षुभे बलं सर्वमुद्धूत इव सागरः
Tatah pradhmapayachchhankham bherishataninaditam
Prachukshubhe balam sarvamuddhuta iva sagarah
53.11
अथ शोणान्सदश्वांस्तान्हंसवर्णैर्मनोजवैः
मिश्रितान्समरे दृष्ट्वा व्यस्मयन्त रणे जनाः
Atha shonansadashvanstanhansavarnairmanojavaih
Mishritansamare drishtva vyasmayanta rane janah
53.12
तौ रथौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा संग्राममूर्धनि
आचार्यशिष्यावजितौ कृतविद्यौ मनस्विनौ
Tau rathau viryasampannau drishtva sangramamurdhani
Acharyashishyavajitau kritavidyau manasvinau
53.13
समाश्लिष्टौ तदान्योन्यं द्रोणपार्थौ महाबलौ
दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भरतानां महद्बलम्
Samashlishtau tadanyonyam dronaparthau mahabalau
Drishtva prakampata muhurbharatanam mahadbalam
53.14
हर्षयुक्तस्तथा पार्थः प्रहसन्निव वीर्यवान्
रथं रथेन द्रोणस्य समासाद्य महारथः
Harshayuktastatha parthah prahasanniva viryavan
Ratham rathena dronasya samasadya maharathah
53.15
अभिवाद्य महाबाहुः सान्त्वपूर्वमिदं वचः
उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेयः परवीरहा
Abhivadya mahabahuh santvapurvamidam vachah
Uvacha shlakshnaya vacha kaunteyah paraviraha
53.16
उषिताः स्म वने वासं प्रतिकर्म चिकीर्षवः
कोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय
Ushitah sma vane vasam pratikarma chikirshavah
Kopam narhasi nah kartum sada samaradurjaya
53.17
अहं तु प्रहृते पूर्वं प्रहरिष्यामि तेऽनघ
इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्कर्तुमर्हति
Aham tu prahrite purvam praharishyami tenagha
Iti me vartate buddhistadbhavankartumarhati
53.18
ततोऽस्मै प्राहिणोद्द्रोणः शरानधिकविंशतिम्
अप्राप्तांश्चैव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवत्
Tatosmai prahinoddronah sharanadhikavinshatim
Apraptanshchaiva tanparthashchichchheda kritahastavat
53.19
ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान्
अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रमस्त्रं विदर्शयन्
Tatah sharasahasrena ratham parthasya viryavan
Avakirattato dronah shighramastram vidarshayan
53.20
एवं प्रववृते युद्धं भारद्वाजकिरीटिनोः
समं विमुञ्चतोः संख्ये विशिखान्दीप्ततेजसः
Evam pravavrite yuddham bharadvajakiritinoh
Samam vimunchatoh sankhye vishikhandiptatejasah
53.21
तावुभौ ख्यातकर्माणावुभौ वायुसमौ जवे
उभौ दिव्यास्त्रविदुषावुभावुत्तमतेजसौ
क्षिपन्तौ शरजालानि मोहयामासतुर्नृपान्
Tavubhau khyatakarmanavubhau vayusamau jave
Ubhau divyastravidushavubhavuttamatejasau
Kshipantau sharajalani mohayamasaturnripan
53.22
व्यस्मयन्त ततो योधाः सर्वे तत्र समागताः
शरान्विसृजतोस्तूर्णं साधु साध्विति पूजयन्
Vyasmayanta tato yodhah sarve tatra samagatah
Sharanvisrijatosturnam sadhu sadhviti pujayan
53.23
द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हति फल्गुनात्
रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरुणा यदयुध्यत
इत्यब्रुवञ्जनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः
Dronam hi samare konyo yoddhumarhati phalgunat
Raudrah kshatriyadharmoyam guruna yadayudhyata
Ityabruvanjanastatra sangramashirasi sthitah
53.24
वीरौ तावपि संरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौ
छादयेतां शरव्रातैरन्योन्यमपराजितौ
Virau tavapi sanrabdhau sannikrishtau maharathau
Chhadayetam sharavratairanyonyamaparajitau
53.25
विस्फार्य सुमहच्चापं हेमपृष्ठं दुरासदम्
संरब्धोऽथ भरद्वाजः फल्गुनं प्रत्ययुध्यत
Vispharya sumahachchapam hemaprishtham durasadam
Sanrabdhotha bharadvajah phalgunam pratyayudhyata
53.26
स सायकमयैर्जालैरर्जुनस्य रथं प्रति
भानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोः प्रच्छादयत्प्रभाम्
Sa sayakamayairjalairarjunasya ratham prati
Bhanumadbhih shiladhautairbhanoh prachchhadayatprabham
53.27
पार्थं च स महाबाहुर्महावेगैर्महारथः
विव्याध निशितैर्बाणैर्मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्
Partham cha sa mahabahurmahavegairmaharathah
Vivyadha nishitairbanairmegho vrishtyeva parvatam
53.28
तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरादाय पाण्डवः
शत्रुघ्नं वेगवद्धृष्टो भारसाधनमुत्तमम्
विससर्ज शरांश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्बहून्
Tathaiva divyam gandivam dhanuradaya pandavah
Shatrughnam vegavaddhrishto bharasadhanamuttamam
Visasarja sharanshchitransuvarnavikritanbahun
53.29
नाशयञ्शरवर्षाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान्
तूर्णं चापविनिर्मुक्तैस्तदद्भुतमिवाभवत्
Nashayansharavarshani bharadvajasya viryavan
Turnam chapavinirmuktaistadadbhutamivabhavat
53.30
स रथेन चरन्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयः
युगपद्दिक्षु सर्वासु सर्वशस्त्राण्यदर्शयत्
Sa rathena charanparthah prekshaniyo dhananjayah
Yugapaddikshu sarvasu sarvashastranyadarshayat
53.31
एकच्छायमिवाकाशं बाणैश्चक्रे समन्ततः
नादृश्यत तदा द्रोणो नीहारेणेव संवृतः
Ekachchhayamivakasham banaishchakre samantatah
Nadrishyata tada drono nihareneva sanvritah
53.32
तस्याभवत्तदा रूपं संवृतस्य शरोत्तमैः
जाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वतः
Tasyabhavattada rupam sanvritasya sharottamaih
Jajvalyamanasya yatha parvatasyeva sarvatah
53.33
दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे शरैः स्वरथमावृतम्
स विस्फार्य धनुश्चित्रं मेघस्तनितनिस्वनम्
Drishtva tu parthasya rane sharaih svarathamavritam
Sa vispharya dhanushchitram meghastanitanisvanam
53.34
अग्निचक्रोपमं घोरं विकर्षन्परमायुधम्
व्यशातयच्छरांस्तांस्तु द्रोणः समितिशोभनः
महानभूत्ततः शब्दो वंशानामिव दह्यताम्
Agnichakropamam ghoram vikarshanparamayudham
Vyashatayachchharanstanstu dronah samitishobhanah
Mahanabhuttatah shabdo vanshanamiva dahyatam
53.35
जाम्बूनदमयैः पुङ्खैश्चित्रचापवरातिगैः
प्राच्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम्
Jambunadamayaih punkhaishchitrachapavaratigaih
Prachchhadayadameyatma dishah suryasya cha prabham
53.36
ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम्
वियच्चराणां वियति दृश्यन्ते बहुशः प्रजाः
Tatah kanakapunkhanam sharanam nataparvanam
Viyachcharanam viyati drishyante bahushah prajah
53.37
द्रोणस्य पुङ्खसक्ताश्च प्रभवन्तः शरासनात्
एको दीर्घ इवादृश्यदाकाशे संहतः शरः
Dronasya punkhasaktashcha prabhavantah sharasanat
Eko dirgha ivadrishyadakashe sanhatah sharah
53.38
एवं तौ स्वर्णविकृतान्विमुञ्चन्तौ महाशरान्
आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः
Evam tau svarnavikritanvimunchantau mahasharan
Akasham sanvritam viravulkabhiriva chakratuh
53.39
शरास्तयोश्च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससः
पङ्क्त्यः शरदि खस्थानां हंसानां चरतामिव
Sharastayoshcha vibabhuh kankabarhinavasasah
Panktyah sharadi khasthanam hansanam charatamiva
53.40
युद्धं समभवत्तत्र सुसंरब्धं महात्मनोः
द्रोणपाण्डवयोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव
Yuddham samabhavattatra susanrabdham mahatmanoh
Dronapandavayorghoram vritravasavayoriva
53.41
तौ गजाविव चासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम्
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः
Tau gajaviva chasadya vishanagraih parasparam
Sharaih purnayatotsrishtairanyonyamabhijaghnatuh
53.42
तौ व्यवाहरतां शूरौ संरब्धौ रणशोभिनौ
उदीरयन्तौ समरे दिव्यान्यस्त्राणि भागशः
Tau vyavaharatam shurau sanrabdhau ranashobhinau
Udirayantau samare divyanyastrani bhagashah
53.43
अथ त्वाचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्शिलाशितान्
न्यवारयच्छितैर्बाणैरर्जुनो जयतां वरः
Atha tvacharyamukhyena sharansrishtanshilashitan
Nyavarayachchhitairbanairarjuno jayatam varah
53.44
दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः
इषुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत्
Darshayannaindriratmanamugramugraparakramah
Ishubhisturnamakasham bahubhishcha samavrinot
53.45
जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं तिग्मतेजसम्
आचार्यमुख्यः समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
अर्जुनेन सहाक्रीडच्छरैः संनतपर्वभिः
Jighansantam naravyaghramarjunam tigmatejasam
Acharyamukhyah samare dronah shastrabhritam varah
Arjunena sahakridachchharaih sannataparvabhih
53.46
दिव्यान्यस्त्राणि मुञ्चन्तं भारद्वाजं महारणे
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य फल्गुनः समयोधयत्
Divyanyastrani munchantam bharadvajam maharane
Astrairastrani sanvarya phalgunah samayodhayat
53.47
तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः
अमर्षिणोस्तदान्योन्यं देवदानवयोरिव
Tayorasitsampraharah kruddhayornarasinhayoh
Amarshinostadanyonyam devadanavayoriva
53.48
ऐन्द्रं वायव्यमाग्नेयमस्त्रमस्त्रेण पाण्डवः
द्रोणेन मुक्तं मुक्तं तु ग्रसते स्म पुनः पुनः
Aindram vayavyamagneyamastramastrena pandavah
Dronena muktam muktam tu grasate sma punah punah
53.49
एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिताञ्शरान्
एकच्छायं चक्रतुस्तावाकाशं शरवृष्टिभिः
Evam shurau maheshvasau visrijantau shitansharan
Ekachchhayam chakratustavakasham sharavrishtibhih
53.50
ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिषु
पर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः
Tatorjunena muktanam patatam cha sharirishu
Parvateshviva vajranam sharanam shruyate svanah
53.51
ततो नागा रथाश्चैव सादिनश्च विशां पते
शोणिताक्ता व्यदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः
Tato naga rathashchaiva sadinashcha visham pate
Shonitakta vyadrishyanta pushpita iva kinshukah
53.52
बाहुभिश्च सकेयूरैर्विचित्रैश्च महारथैः
सुवर्णचित्रैः कवचैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः
Bahubhishcha sakeyurairvichitraishcha maharathaih
Suvarnachitraih kavachairdhvajaishcha vinipatitaih
53.53
योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थबाणप्रपीडितैः
बलमासीत्समुद्भ्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे
Yodhaishcha nihataistatra parthabanaprapiditaih
Balamasitsamudbhrantam dronarjunasamagame
53.54
विधुन्वानौ तु तौ वीरौ धनुषी भारसाधने
आच्छादयेतामन्योन्यं तितक्षन्तौ रणेषुभिः
Vidhunvanau tu tau virau dhanushi bharasadhane
Achchhadayetamanyonyam titakshantau raneshubhih
53.55
अथान्तरिक्षे नादोऽभूद्द्रोणं तत्र प्रशंसताम्
दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत्
Athantarikshe nadobhuddronam tatra prashansatam
Dushkaram kritavandrono yadarjunamayodhayat
53.56
प्रमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम्
जेतारं देवदैत्यानां सर्पाणां च महारथम्
Pramathinam mahaviryam dridhamushtim durasadam
Jetaram devadaityanam sarpanam cha maharatham
53.57
अविश्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातिताम्
पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्याभूच्च विस्मयः
Avishramam cha shiksham cha laghavam durapatitam
Parthasya samare drishtva dronasyabhuchcha vismayah
53.58
अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्षणः
विचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभ
Atha gandivamudyamya divyam dhanuramarshanah
Vichakarsha rane partho bahubhyam bharatarshabha
53.59
तस्य बाणमयं वर्षं शलभानामिवायतम्
न च बाणान्तरे वायुरस्य शक्नोति सर्पितुम्
Tasya banamayam varsham shalabhanamivayatam
Na cha banantare vayurasya shaknoti sarpitum
53.60
अनिशं संदधानस्य शरानुत्सृजतस्तदा
ददृशे नान्तरं किंचित्पार्थस्याददतोऽपि च
Anisham sandadhanasya sharanutsrijatastada
Dadrishe nantaram kinchitparthasyadadatopi cha
53.61
तथा शीघ्रास्त्रयुद्धे तु वर्तमाने सुदारुणे
शीघ्राच्छीघ्रतरं पार्थः शरानन्यानुदीरयत्
Tatha shighrastrayuddhe tu vartamane sudarune
Shighrachchhighrataram parthah sharananyanudirayat
53.62
ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्
युगपत्प्रापतंस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकात्
Tatah shatasahasrani sharanam nataparvanam
Yugapatprapatanstatra dronasya rathamantikat
53.63
अवकीर्यमाणे द्रोणे तु शरैर्गाण्डीवधन्वना
हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ
Avakiryamane drone tu sharairgandivadhanvana
Hahakaro mahanasitsainyanam bharatarshabha
53.64
पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवान्समपूजयत्
गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः
Pandavasya tu shighrastram maghavansamapujayat
Gandharvapsarasashchaiva ye cha tatra samagatah
53.65
ततो वृन्देन महता रथानां रथयूथपः
आचार्यपुत्रः सहसा पाण्डवं प्रत्यवारयत्
Tato vrindena mahata rathanam rathayuthapah
Acharyaputrah sahasa pandavam pratyavarayat
53.66
अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनः
पूजयामास पार्थस्य कोपं चास्याकरोद्भृशम्
Ashvatthama tu tatkarma hridayena mahatmanah
Pujayamasa parthasya kopam chasyakarodbhrisham
53.67
स मन्युवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणे
किरञ्शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान्
Sa manyuvashamapannah parthamabhyadravadrane
Kiransharasahasrani parjanya iva vrishtiman
53.68
आवृत्य तु महाबाहुर्यतो द्रौणिस्ततो हयान्
अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम्
Avritya tu mahabahuryato draunistato hayan
Antaram pradadau partho dronasya vyapasarpitum
53.69
स तु लब्ध्वान्तरं तूर्णमपायाज्जवनैर्हयैः
छिन्नवर्मध्वजः शूरो निकृत्तः परमेषुभिः
Sa tu labdhvantaram turnamapayajjavanairhayaih
Chhinnavarmadhvajah shuro nikrittah parameshubhih