UtshovChapter 42
42.1
वैशंपायन उवाच
अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत्
द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम्
Vaishampayana uvacha
Atha duryodhano raja samare bhishmamabravit
Dronam cha rathashardulam kripam cha sumaharatham
42.2
उक्तोऽयमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत्
पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं ब्रुवन्
Uktoyamartha acharyo maya karnena chasakrit
Punareva cha vakshyami na hi tripyami tam bruvan
42.3
पराजितैर्हि वस्तव्यं तैश्च द्वादश वत्सरान्
वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः
Parajitairhi vastavyam taishcha dvadasha vatsaran
Vane janapadegyatairesha eva pano hi nah
42.4
तेषां न तावन्निर्वृत्तं वर्तते तु त्रयोदशम्
अज्ञातवासं बीभत्सुरथास्माभिः समागतः
Tesham na tavannirvrittam vartate tu trayodasham
Agyatavasam bibhatsurathasmabhih samagatah
42.5
अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः
पुनर्द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः
Anivritte tu nirvase yadi bibhatsuragatah
Punardvadasha varshani vane vatsyanti pandavah
42.6
लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत्
हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति
Lobhadva te na janiyurasmanva moha avishat
Hinatiriktametesham bhishmo veditumarhati
42.7
अर्थानां तु पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः
अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा
Arthanam tu punardvaidhe nityam bhavati sanshayah
Anyatha chintito hyarthah punarbhavati chanyatha
42.8
उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम्
यदि बीभत्सुरायातस्तेषां कः स्यात्पराङ्मुखः
Uttaram margamananam matsyasenam yuyutsatam
Yadi bibhatsurayatastesham kah syatparanmukhah
42.9
त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान्योद्धुमिहागताः
मत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहूनस्मानकीर्तयन्
Trigartanam vayam hetormatsyanyoddhumihagatah
Matsyanam viprakaranste bahunasmanakirtayan
42.10
तेषां भयाभिपन्नानां तदस्माभिः प्रतिश्रुतम्
प्रथमं तैर्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत्
Tesham bhayabhipannanam tadasmabhih pratishrutam
Prathamam tairgrahitavyam matsyanam godhanam mahat
42.11
सप्तमीमपराह्णे वै तथा नस्तैः समाहितम्
अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति
Saptamimaparahne vai tatha nastaih samahitam
Ashtamyam punarasmabhiradityasyodayam prati
42.12
ते वा गावो न पश्यन्ति यदि व स्युः पराजिताः
अस्मान्वाप्यतिसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम्
Te va gavo na pashyanti yadi va syuh parajitah
Asmanvapyatisandhaya kuryurmatsyena sangatam
42.13
अथ वा तानुपायातो मत्स्यो जानपदैः सह
सर्वया सेनया सार्धमस्मान्योद्धुमुपागतः
Atha va tanupayato matsyo janapadaih saha
Sarvaya senaya sardhamasmanyoddhumupagatah
42.14
तेषामेव महावीर्यः कश्चिदेव पुरःसरः
अस्माञ्जेतुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत्
Teshameva mahaviryah kashchideva purahsarah
Asmanjetumihayato matsyo vapi svayam bhavet
42.15
यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः
सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः
Yadyesha raja matsyanam yadi bibhatsuragatah
Sarvairyoddhavyamasmabhiriti nah samayah kritah
42.16
अथ कस्मात्स्थिता ह्येते रथेषु रथसत्तमाः
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च
Atha kasmatsthita hyete ratheshu rathasattamah
Bhishmo dronah kripashchaiva vikarno draunireva cha
42.17
संभ्रान्तमनसः सर्वे काले ह्यस्मिन्महारथाः
नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोऽस्ति तथात्मा प्रणिधीयताम्
Sambhrantamanasah sarve kale hyasminmaharathah
Nanyatra yuddhachchhreyosti tathatma pranidhiyatam
42.18
आच्छिन्ने गोधनेऽस्माकमपि देवेन वज्रिणा
यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्
Achchhinne godhanesmakamapi devena vajrina
Yamena vapi sangrame ko hastinapuram vrajet
42.19
शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने
को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः
आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्
Sharairabhipranunnanam bhagnanam gahane vane
Ko hi jivetpadatinam bhavedashveshu sanshayah
Acharyam prishthatah kritva tatha nitirvidhiyatam
42.20
जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः
अर्जुनेनास्य संप्रीतिमधिकामुपलक्षये
Janati hi matam teshamatastrasayativa nah
Arjunenasya sampritimadhikamupalakshaye
42.21
तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति
यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्
Tatha hi drishtva bibhatsumupayantam prashansati
Yatha sena na bhajyeta tatha nitirvidhiyatam
42.22
अदेशिका महारण्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता
यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम्
Adeshika maharanye grishme shatruvasham gata
Yatha na vibhrametsena tatha nitirvidhiyatam
42.23
अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे
स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः
Ashvanam heshitam shrutva ka prashansa bhavetpare
Sthane vapi vrajanto va sada heshanti vajinah
42.24
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः
स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा
Sada cha vayavo vanti nityam varshati vasavah
Stanayitnoshcha nirghoshah shruyate bahushastatha
42.25
किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते
अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वास्मासु केवलात्
Kimatra karyam parthasya katham va sa prashasyate
Anyatra kamaddveshadva roshadvasmasu kevalat
42.26
आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः
नैते महाभये प्राप्ते संप्रष्टव्याः कथंचन
Acharya vai karunikah pragyashchapayadarshinah
Naite mahabhaye prapte samprashtavyah kathanchana
42.27
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीष्वावसथेषु च
कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः
Prasadeshu vichitreshu goshthishvavasatheshu cha
Katha vichitrah kurvanah panditastatra shobhanah
42.28
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंसदि
इष्वस्त्रे चारुसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः
Bahunyashcharyarupani kurvanto janasansadi
Ishvastre charusandhane panditastatra shobhanah
42.29
परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च
अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः
Paresham vivaragyane manushyachariteshu cha
Annasanskaradosheshu panditastatra shobhanah
42.30
पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः
विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः
Panditanprishthatah kritva paresham gunavadinah
Vidhiyatam tatha nitiryatha vadhyeta vai parah
42.31
गावश्चैव प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम्
आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान्
Gavashchaiva pratishthantam senam vyuhantu machiram
Arakshashcha vidhiyantam yatra yotsyamahe paran