UtshovChapter 38
38.1
वैशंपायन उवाच
तां शमीमुपसंगम्य पार्थो वैराटिमब्रवीत्
सुकुमारं समाज्ञातं संग्रामे नातिकोविदम्
Vaishampayana uvacha
Tam shamimupasangamya partho vairatimabravit
Sukumaram samagyatam sangrame natikovidam
38.2
समादिष्टो मया क्षिप्रं धनूंष्यवहरोत्तर
नेमानि हि त्वदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम्
Samadishto maya kshipram dhanunshyavaharottara
Nemani hi tvadiyani sodhum shakshyanti me balam
38.3
भारं वापि गुरुं हर्तुं कुञ्जरं वा प्रमर्दितुम्
मम वा बाहुविक्षेपं शत्रूनिह विजेष्यतः
Bharam vapi gurum hartum kunjaram va pramarditum
Mama va bahuvikshepam shatruniha vijeshyatah
38.4
तस्माद्भूमिंजयारोह शमीमेतां पलाशिनीम्
अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्युत
Tasmadbhuminjayaroha shamimetam palashinim
Asyam hi panduputranam dhanunshi nihitanyuta
38.5
युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा
ध्वजाः शराश्च शूराणां दिव्यानि कवचानि च
Yudhishthirasya bhimasya bibhatsoryamayostatha
Dhvajah sharashcha shuranam divyani kavachani cha
38.6
अत्र चैतन्महावीर्यं धनुः पार्थस्य गाण्डिवम्
एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम्
Atra chaitanmahaviryam dhanuh parthasya gandivam
Ekam shatasahasrena sammitam rashtravardhanam
38.7
व्यायामसहमत्यर्थं तृणराजसमं महत्
सर्वायुधमहामात्रं शत्रुसंबाधकारकम्
Vyayamasahamatyartham trinarajasamam mahat
Sarvayudhamahamatram shatrusambadhakarakam
38.8
सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णमायतमव्रणम्
अलं भारं गुरुं वोढुं दारुणं चारुदर्शनम्
तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च
Suvarnavikritam divyam shlakshnamayatamavranam
Alam bharam gurum vodhum darunam charudarshanam
Tadrishanyeva sarvani balavanti dridhani cha
38.9
उत्तर उवाच
अस्मिन्वृक्षे किलोद्बद्धं शरीरमिति नः श्रुतम्
तदहं राजपुत्रः सन्स्पृशेयं पाणिना कथम्
Uttara uvacha
Asminvrikshe kilodbaddham shariramiti nah shrutam
Tadaham rajaputrah sansprisheyam panina katham
38.10
नैवंविधं मया युक्तमालब्धुं क्षत्रयोनिना
महता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता
Naivanvidham maya yuktamalabdhum kshatrayonina
Mahata rajaputrena mantrayagyavida sata
38.11
स्पृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशुचिम्
कथं वा व्यवहार्यं वै कुर्वीथास्त्वं बृहन्नडे
Sprishtavantam shariram mam shavavahamivashuchim
Katham va vyavaharyam vai kurvithastvam brihannade
38.12
बृहन्नडोवाच
व्यवहार्यश्च राजेन्द्र शुचिश्चैव भविष्यसि
धनूंष्येतानि मा भैस्त्वं शरीरं नात्र विद्यते
Brihannadovacha
Vyavaharyashcha rajendra shuchishchaiva bhavishyasi
Dhanunshyetani ma bhaistvam shariram natra vidyate
38.13
दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनम्
कथं त्वा निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मज
Dayadam matsyarajasya kule jatam manasvinam
Katham tva ninditam karma karayeyam nripatmaja
38.14
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तः स पार्थेन रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली
आरुरोह शमीवृक्षं वैराटिरवशस्तदा
Vaishampayana uvacha
Evamuktah sa parthena rathatpraskandya kundali
Aruroha shamivriksham vairatiravashastada
38.15
तमन्वशासच्छत्रुघ्नो रथे तिष्ठन्धनंजयः
परिवेष्टनमेतेषां क्षिप्रं चैव व्यपानुद
Tamanvashasachchhatrughno rathe tishthandhananjayah
Pariveshtanametesham kshipram chaiva vyapanuda
38.16
तथा संनहनान्येषां परिमुच्य समन्ततः
अपश्यद्गाण्डिवं तत्र चतुर्भिरपरैः सह
Tatha sannahananyesham parimuchya samantatah
Apashyadgandivam tatra chaturbhiraparaih saha
38.17
तेषां विमुच्यमानानां धनुषामर्कवर्चसाम्
विनिश्चेरुः प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव
Tesham vimuchyamananam dhanushamarkavarchasam
Vinishcheruh prabha divya grahanamudayeshviva
38.18
स तेषां रूपमालोक्य भोगिनामिव जृम्भताम्
हृष्टरोमा भयोद्विग्नः क्षणेन समपद्यत
Sa tesham rupamalokya bhoginamiva jrimbhatam
Hrishtaroma bhayodvignah kshanena samapadyata
38.19
संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति च
वैराटिरर्जुनं राजन्निदं वचनमब्रवीत्
Sansprishya tani chapani bhanumanti brihanti cha
Vairatirarjunam rajannidam vachanamabravit
38.20
उत्तर उवाच
बिन्दवो जातरूपस्य शतं यस्मिन्निपातिताः
सहस्रकोटि सौवर्णाः कस्यैतद्धनुरुत्तमम्
Uttara uvacha
Bindavo jatarupasya shatam yasminnipatitah
Sahasrakoti sauvarnah kasyaitaddhanuruttamam
38.21
वारणा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दंशिताः
सुपार्श्वं सुग्रहं चैव कस्यैतद्धनुरुत्तमम्
Varana yasya sauvarnah prishthe bhasanti danshitah
Suparshvam sugraham chaiva kasyaitaddhanuruttamam
38.22
तपनीयस्य शुद्धस्य षष्टिर्यस्येन्द्रगोपकाः
पृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कस्यैतद्धनुरुत्तमम्
Tapaniyasya shuddhasya shashtiryasyendragopakah
Prishthe vibhaktah shobhante kasyaitaddhanuruttamam
38.23
सूर्या यत्र च सौवर्णास्त्रयो भासन्ति दंशिताः
तेजसा प्रज्वलन्तो हि कस्यैतद्धनुरुत्तमम्
Surya yatra cha sauvarnastrayo bhasanti danshitah
Tejasa prajvalanto hi kasyaitaddhanuruttamam
38.24
शालभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताः
सुवर्णमणिचित्रं च कस्यैतद्धनुरुत्तमम्
Shalabha yatra sauvarnastapaniyavichitritah
Suvarnamanichitram cha kasyaitaddhanuruttamam
38.25
इमे च कस्य नाराचाः सहस्रा लोमवाहिनः
समन्तात्कलधौताग्रा उपासङ्गे हिरण्मये
Ime cha kasya narachah sahasra lomavahinah
Samantatkaladhautagra upasange hiranmaye
38.26
विपाठाः पृथवः कस्य गार्ध्रपत्राः शिलाशिताः
हारिद्रवर्णाः सुनसाः पीताः सर्वायसाः शराः
Vipathah prithavah kasya gardhrapatrah shilashitah
Haridravarnah sunasah pitah sarvayasah sharah
38.27
कस्यायमसितावापः पञ्चशार्दूललक्षणः
वराहकर्णव्यामिश्रः शरान्धारयते दश
Kasyayamasitavapah panchashardulalakshanah
Varahakarnavyamishrah sharandharayate dasha
38.28
कस्येमे पृथवो दीर्घाः सर्वपारशवाः शराः
शतानि सप्त तिष्ठन्ति नाराचा रुधिराशनाः
Kasyeme prithavo dirghah sarvaparashavah sharah
Shatani sapta tishthanti naracha rudhirashanah
38.29
कस्येमे शुकपत्राभैः पूर्वैरर्धैः सुवाससः
उत्तरैरायसैः पीतैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः
Kasyeme shukapatrabhaih purvairardhaih suvasasah
Uttarairayasaih pitairhemapunkhaih shilashitaih
38.30
कस्यायं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः
वैयाघ्रकोशे निहितो हेमचित्रत्सरुर्महान्
Kasyayam sayako dirghah shiliprishthah shilimukhah
Vaiyaghrakoshe nihito hemachitratsarurmahan
38.31
सुफलश्चित्रकोशश्च किङ्किणीसायको महान्
कस्य हेमत्सरुर्दिव्यः खड्गः परमनिर्व्रणः
Suphalashchitrakoshashcha kinkinisayako mahan
Kasya hematsarurdivyah khadgah paramanirvranah
38.32
कस्यायं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितः
हेमत्सरुरनाधृष्यो नैषध्यो भारसाधनः
Kasyayam vimalah khadgo gavye koshe samarpitah
Hematsaruranadhrishyo naishadhyo bharasadhanah
38.33
कस्य पाञ्चनखे कोशे सायको हेमविग्रहः
प्रमाणरूपसंपन्नः पीत आकाशसंनिभः
Kasya panchanakhe koshe sayako hemavigrahah
Pramanarupasampannah pita akashasannibhah
38.34
कस्य हेममये कोशे सुतप्ते पावकप्रभे
निस्त्रिंशोऽयं गुरुः पीतः सैक्यः परमनिर्व्रणः
Kasya hemamaye koshe sutapte pavakaprabhe
Nistrinshoyam guruh pitah saikyah paramanirvranah
38.35
निर्दिशस्व यथातत्त्वं मया पृष्टा बृहन्नडे
विस्मयो मे परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत्
Nirdishasva yathatattvam maya prishta brihannade
Vismayo me paro jato drishtva sarvamidam mahat
38.36
बृहन्नडोवाच
यन्मां पूर्वमिहापृच्छः शत्रुसेनानिबर्हणम्
गाण्डीवमेतत्पार्थस्य लोकेषु विदितं धनुः
Brihannadovacha
Yanmam purvamihaprichchhah shatrusenanibarhanam
Gandivametatparthasya lokeshu viditam dhanuh
38.37
सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भपरिष्कृतम्
एतत्तदर्जुनस्यासीद्गाण्डीवं परमायुधम्
Sarvayudhamahamatram shatakumbhaparishkritam
Etattadarjunasyasidgandivam paramayudham
38.38
यत्तच्छतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम्
येन देवान्मनुष्यांश्च पार्थो विषहते मृधे
Yattachchhatasahasrena sammitam rashtravardhanam
Yena devanmanushyanshcha partho vishahate mridhe
38.39
देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः
एतद्वर्षसहस्रं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत्
Devadanavagandharvaih pujitam shashvatih samah
Etadvarshasahasram tu brahma purvamadharayat
38.40
ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत्
त्रीणि पञ्चशतं चैव शक्रोऽशीति च पञ्च च
Tatonantaramevatha prajapatiradharayat
Trini panchashatam chaiva shakroshiti cha pancha cha
38.41
सोमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम्
पार्थः पञ्च च षष्टिं च वर्षाणि श्वेतवाहनः
Somah panchashatam raja tathaiva varunah shatam
Parthah pancha cha shashtim cha varshani shvetavahanah
38.42
महावीर्यं महद्दिव्यमेतत्तद्धनुरुत्तमम्
पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्ति परमं वपुः
Mahaviryam mahaddivyametattaddhanuruttamam
Pujitam suramartyeshu bibharti paramam vapuh
38.43
सुपार्श्वं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनुः
येन पार्थोऽजयत्कृत्स्नां दिशं प्राचीं परंतपः
Suparshvam bhimasenasya jatarupagraham dhanuh
Yena parthojayatkritsnam disham prachim parantapah
38.44
इन्द्रगोपकचित्रं च यदेतच्चारुविग्रहम्
राज्ञो युधिष्ठिरस्यैतद्वैराटे धनुरुत्तमम्
Indragopakachitram cha yadetachcharuvigraham
Ragyo yudhishthirasyaitadvairate dhanuruttamam
38.45
सूर्या यस्मिंस्तु सौवर्णाः प्रभासन्ते प्रभासिनः
तेजसा प्रज्वलन्तो वै नकुलस्यैतदायुधम्
Surya yasminstu sauvarnah prabhasante prabhasinah
Tejasa prajvalanto vai nakulasyaitadayudham
38.46
शलभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताः
एतन्माद्रीसुतस्यापि सहदेवस्य कार्मुकम्
Shalabha yatra sauvarnastapaniyavichitritah
Etanmadrisutasyapi sahadevasya karmukam
38.47
ये त्विमे क्षुरसंकाशाः सहस्रा लोमवाहिनः
एतेऽर्जुनस्य वैराटे शराः सर्पविषोपमाः
Ye tvime kshurasankashah sahasra lomavahinah
Eterjunasya vairate sharah sarpavishopamah
38.48
एते ज्वलन्तः संग्रामे तेजसा शीघ्रगामिनः
भवन्ति वीरस्याक्षय्या व्यूहतः समरे रिपून्
Ete jvalantah sangrame tejasa shighragaminah
Bhavanti virasyakshayya vyuhatah samare ripun
38.49
ये चेमे पृथवो दीर्घाश्चन्द्रबिम्बार्धदर्शनाः
एते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकराः शराः
Ye cheme prithavo dirghashchandrabimbardhadarshanah
Ete bhimasya nishita ripukshayakarah sharah
38.50
हारिद्रवर्णा ये त्वेते हेमपुङ्खाः शिलाशिताः
नकुलस्य कलापोऽयं पञ्चशार्दूललक्षणः
Haridravarna ye tvete hemapunkhah shilashitah
Nakulasya kalapoyam panchashardulalakshanah
38.51
येनासौ व्यजयत्कृत्स्नां प्रतीचीं दिशमाहवे
कलापो ह्येष तस्यासीन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः
Yenasau vyajayatkritsnam pratichim dishamahave
Kalapo hyesha tasyasinmadriputrasya dhimatah
38.52
ये त्विमे भास्कराकाराः सर्वपारशवाः शराः
एते चित्राः क्रियोपेताः सहदेवस्य धीमतः
Ye tvime bhaskarakarah sarvaparashavah sharah
Ete chitrah kriyopetah sahadevasya dhimatah
38.53
ये त्विमे निशिताः पीताः पृथवो दीर्घवाससः
हेमपुङ्खास्त्रिपर्वाणो राज्ञ एते महाशराः
Ye tvime nishitah pitah prithavo dirghavasasah
Hemapunkhastriparvano ragya ete mahasharah
38.54
यस्त्वयं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः
अर्जुनस्यैष संग्रामे गुरुभारसहो दृढः
Yastvayam sayako dirghah shiliprishthah shilimukhah
Arjunasyaisha sangrame gurubharasaho dridhah
38.55
वैयाघ्रकोशस्तु महान्भीमसेनस्य सायकः
गुरुभारसहो दिव्यः शात्रवाणां भयंकरः
Vaiyaghrakoshastu mahanbhimasenasya sayakah
Gurubharasaho divyah shatravanam bhayankarah
38.56
सुफलश्चित्रकोशश्च हेमत्सरुरनुत्तमः
निस्त्रिंशः कौरवस्यैष धर्मराजस्य धीमतः
Suphalashchitrakoshashcha hematsaruranuttamah
Nistrinshah kauravasyaisha dharmarajasya dhimatah
38.57
यस्तु पाञ्चनखे कोशे निहितश्चित्रसेवने
नकुलस्यैष निस्त्रिंशो गुरुभारसहो दृढः
Yastu panchanakhe koshe nihitashchitrasevane
Nakulasyaisha nistrinsho gurubharasaho dridhah
38.58
यस्त्वयं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितः
सहदेवस्य विद्ध्येनं सर्वभारसहं दृढम्
Yastvayam vimalah khadgo gavye koshe samarpitah
Sahadevasya viddhyenam sarvabharasaham dridham