UtshovChapter 32
32.1
वैशंपायन उवाच
तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत
व्यतिष्ठन्वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः
Vaishampayana uvacha
Tamasabhiplute loke rajasa chaiva bharata
Vyatishthanvai muhurtam tu vyudhanikah praharinah
32.2
ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठत चन्द्रमाः
कुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दयन्क्षत्रियान्युधि
Tatondhakaram pranudannudatishthata chandramah
Kurvano vimalam ratrim nandayankshatriyanyudhi
32.3
ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत
घोररूपं ततस्ते स्म नावेक्षन्त परस्परम्
Tatah prakashamasadya punaryuddhamavartata
Ghorarupam tataste sma navekshanta parasparam
32.4
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीयसा
अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः
Tatah susharma traigartah saha bhratra yaviyasa
Abhyadravanmatsyarajam rathavratena sarvashah
32.5
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ
गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान्
Tato rathabhyam praskandya bhratarau kshatriyarshabhau
Gadapani susanrabdhau samabhyadravatam hayan
32.6
तथैव तेषां तु बलानि तानि; क्रुद्धान्यथान्योन्यमभिद्रवन्ति
गदासिखड्गैश्च परश्वधैश्च; प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः
Tathaiva tesham tu balani tani; kruddhanyathanyonyamabhidravanti
Gadasikhadgaishcha parashvadhaishcha; prasaishcha tikshnagrasupitadharaih
32.7
बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा; सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा
प्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं; विराटमोजस्विनमभ्यधावत्
Balam tu matsyasya balena raja; sarvam trigartadhipatih susharma
Pramathya jitva cha prasahya matsyam; viratamojasvinamabhyadhavat
32.8
तौ निहत्य पृथग्धुर्यावुभौ च पार्ष्णिसारथी
विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमगृह्णताम्
Tau nihatya prithagdhuryavubhau cha parshnisarathi
Viratham matsyarajanam jivagrahamagrihnatam
32.9
तमुन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकामिव
स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः
Tamunmathya susharma tu rudatim vadhukamiva
Syandanam svam samaropya prayayau shighravahanah
32.10
तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे
प्राद्रवन्त भयान्मत्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता भृशम्
Tasmingrihite virathe virate balavattare
Pradravanta bhayanmatsyastrigartairardita bhrisham
32.11
तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
अभ्यभाषन्महाबाहुं भीमसेनमरिंदमम्
Teshu santrasyamaneshu kuntiputro yudhishthirah
Abhyabhashanmahabahum bhimasenamarindamam
32.12
मत्स्यराजः परामृष्टस्त्रिगर्तेन सुशर्मणा
तं मोक्षय महाबाहो न गच्छेद्द्विषतां वशम्
Matsyarajah paramrishtastrigartena susharmana
Tam mokshaya mahabaho na gachchheddvishatam vasham
32.13
उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः
भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः
Ushitah smah sukham sarve sarvakamaih supujitah
Bhimasena tvaya karya tasya vasasya nishkritih
32.14
भीमसेन उवाच
अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव
पश्य मे सुमहत्कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः
Bhimasena uvacha
Ahamenam paritrasye shasanattava parthiva
Pashya me sumahatkarma yudhyatah saha shatrubhih
32.15
स्वबाहुबलमाश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह
एकान्तमाश्रितो राजन्पश्य मेऽद्य पराक्रमम्
Svabahubalamashritya tishtha tvam bhratribhih saha
Ekantamashrito rajanpashya medya parakramam
32.16
सुस्कन्धोऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः
एनमेव समारुज्य द्रावयिष्यामि शात्रवान्
Suskandhoyam mahavriksho gadarupa iva sthitah
Enameva samarujya dravayishyami shatravan
32.17
वैशंपायन उवाच
तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम्
अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः
Vaishampayana uvacha
Tam mattamiva matangam vikshamanam vanaspatim
Abravidbhrataram viram dharmarajo yudhishthirah
32.18
मा भीम साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः
मा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणमतिमानुषम्
जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत
Ma bhima sahasam karshistishthatvesha vanaspatih
Ma tva vrikshena karmani kurvanamatimanusham
Janah samavabudhyeranbhimoyamiti bharata
32.19
अन्यदेवायुधं किंचित्प्रतिपद्यस्व मानुषम्
चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम्
Anyadevayudham kinchitpratipadyasva manusham
Chapam va yadi va shaktim nistrinsham va parashvadham
32.20
यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम्
तदेवायुधमादाय मोक्षयाशु महीपतिम्
Yadeva manusham bhima bhavedanyairalakshitam
Tadevayudhamadaya mokshayashu mahipatim
32.21
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ
व्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः
Yamau cha chakrarakshau te bhavitarau mahabalau
Vyuhatah samare tata matsyarajam paripsatah
32.22
ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन्
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः
Tatah samastaste sarve turaganabhyachodayan
Divyamastram vikurvanastrigartanpratyamarshanah
32.23
तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवान्सा महाचमूः
वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम्
Tannivrittarathandrishtva pandavansa mahachamuh
Vairati paramakruddha yuyudhe paramadbhutam
32.24
सहस्रं न्यवधीत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
भीमः सप्तशतान्योधान्परलोकमदर्शयत्
नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः
Sahasram nyavadhittatra kuntiputro yudhishthirah
Bhimah saptashatanyodhanparalokamadarshayat
Nakulashchapi saptaiva shatani prahinochchharaih
32.25
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान्
युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः
भित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ
Shatani trini shuranam sahadevah pratapavan
Yudhishthirasamadishto nijaghne purusharshabhah
Bhittva tam mahatim senam trigartanam nararshabha
32.26
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः
अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यतुदद्भृशम्
Tato yudhishthiro raja tvaramano maharathah
Abhidrutya susharmanam sharairabhyatudadbhrisham
32.27
सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम्
अविध्यन्नवभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्
Susharmapi susankruddhastvaramano yudhishthiram
Avidhyannavabhirbanaishchaturbhishchaturo hayan
32.28
ततो राजन्नाशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
समासाद्य सुशर्माणमश्वानस्य व्यपोथयत्
Tato rajannashukari kuntiputro vrikodarah
Samasadya susharmanamashvanasya vyapothayat
32.29
पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः
अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपाहरत्
Prishthagopau cha tasyatha hatva paramasayakaih
Athasya sarathim kruddho rathopasthadapaharat
32.30
चक्ररक्षश्च शूरश्च शोणाश्वो नाम विश्रुतः
स भयाद्द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत्तदा
Chakrarakshashcha shurashcha shonashvo nama vishrutah
Sa bhayaddvairatham drishtva traigartam prajahattada
32.31
ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः
गदामस्य परामृश्य तमेवाजघ्निवान्बली
स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा
Tato viratah praskandya rathadatha susharmanah
Gadamasya paramrishya tamevajaghnivanbali
Sa chachara gadapanirvriddhopi taruno yatha
32.32
भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली
त्रिगर्तराजमादत्त सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
Bhimastu bhimasankasho rathatpraskandya kundali
Trigartarajamadatta sinhah kshudramrigam yatha
32.33
तस्मिन्गृहीते विरथे त्रिगर्तानां महारथे
अभज्यत बलं सर्वं त्रैगर्तं तद्भयातुरम्
Tasmingrihite virathe trigartanam maharathe
Abhajyata balam sarvam traigartam tadbhayaturam
32.34
निवर्त्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः
अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः
Nivartya gastatah sarvah panduputra mahabalah
Avajitya susharmanam dhanam chadaya sarvashah
32.35
स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेधा यतव्रताः
संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन्
Svabahubalasampanna hrinishedha yatavratah
Sangramashiraso madhye tam ratrim sukhinovasan
32.36
ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान्
अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान्
Tato viratah kaunteyanatimanushavikraman
Archayamasa vittena manena cha maharathan
32.37
विराट उवाच
यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा
कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम्
Virata uvacha
Yathaiva mama ratnani yushmakam tani vai tatha
Karyam kuruta taih sarve yathakamam yathasukham
32.38
ददान्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च
मनसश्चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः
Dadanyalankritah kanya vasuni vividhani cha
Manasashchapyabhipretam yadvah shatrunibarhanah
32.39
युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह
तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि
Yushmakam vikramadadya muktoham svastimaniha
Tasmadbhavanto matsyanamishvarah sarva eva hi
32.40
वैशंपायन उवाच
तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक्पृथक्
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः
Vaishampayana uvacha
Tathabhivadinam matsyam kauraveyah prithakprithak
Uchuh pranjalayah sarve yudhishthirapurogamah
32.41
प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते
एतेनैव प्रतीताः स्मो यत्त्वं मुक्तोऽद्य शत्रुभिः
Pratinandama te vakyam sarvam chaiva visham pate
Etenaiva pratitah smo yattvam muktodya shatrubhih
32.42
अथाब्रवीत्प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम्
पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः
एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजोऽस्तु नो भवान्
Athabravitpritamana matsyarajo yudhishthiram
Punareva mahabahurvirato rajasattamah
Ehi tvamabhishekshyami matsyarajostu no bhavan
32.43
मनसश्चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण
तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान्
Manasashchapyabhipretam yatte shatrunibarhana
Tatteham sampradasyami sarvamarhati no bhavan
32.44
रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा
वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते
Ratnani gah suvarnam cha manimuktamathapi va
Vaiyaghrapadya viprendra sarvathaiva namostu te
32.45
त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च
यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः
Tvatkrite hyadya pashyami rajyamatmanameva cha
Yatashcha jatah sanrambhah sa cha shatrurvasham gatah
32.46
ततो युधिष्ठिरो मत्स्यं पुनरेवाभ्यभाषत
प्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे
Tato yudhishthiro matsyam punarevabhyabhashata
Pratinandami te vakyam manogyam matsya bhashase
32.47
आनृशंस्यपरो नित्यं सुसुखः सततं भव
गच्छन्तु दूतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिव
सुहृदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम्
Anrishansyaparo nityam susukhah satatam bhava
Gachchhantu dutastvaritam nagaram tava parthiva
Suhridam priyamakhyatum ghoshayantu cha te jayam
32.48
ततस्तद्वचनान्मत्स्यो दूतान्राजा समादिशत्
आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम
Tatastadvachananmatsyo dutanraja samadishat
Achakshadhvam puram gatva sangrame vijayam mama
32.49
कुमाराः समलंकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात्
वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः
Kumarah samalankritya paryagachchhantu me purat
Vaditrani cha sarvani ganikashcha svalankritah
32.50
ते गत्वा केवलां रात्रिमथ सूर्योदयं प्रति
विराटस्य पुराभ्याशे दूता जयमघोषयन्
Te gatva kevalam ratrimatha suryodayam prati
Viratasya purabhyashe duta jayamaghoshayan