UtshovChapter 21
21.1
भीमसेन उवाच
तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे
अद्य तं सूदयिष्यामि कीचकं सहबान्धवम्
Bhimasena uvacha
Tatha bhadre karishyami yatha tvam bhiru bhashase
Adya tam sudayishyami kichakam sahabandhavam
21.2
अस्याः प्रदोषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संगमम्
दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते
Asyah pradoshe sharvaryah kurushvanena sangamam
Duhkham shokam cha nirdhuya yagyaseni shuchismite
21.3
यैषा नर्तनशाला वै मत्स्यराजेन कारिता
दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्
Yaisha nartanashala vai matsyarajena karita
Divatra kanya nrityanti ratrau yanti yathagriham
21.4
तत्रास्ति शयनं भीरु दृढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम्
तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान्
Tatrasti shayanam bhiru dridhangam supratishthitam
Tatrasya darshayishyami purvapretanpitamahan
21.5
यथा च त्वां न पश्येयुः कुर्वाणां तेन संविदम्
कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि यथा संनिहितो भवेत्
Yatha cha tvam na pashyeyuh kurvanam tena sanvidam
Kuryastatha tvam kalyani yatha sannihito bhavet
21.6
वैशंपायन उवाच
तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पमुत्सृज्य दुःखितौ
रात्रिशेषं तदत्युग्रं धारयामासतुर्हृदा
Vaishampayana uvacha
Tatha tau kathayitva tu bashpamutsrijya duhkhitau
Ratrishesham tadatyugram dharayamasaturhrida
21.7
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय कीचकः
गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत्
Tasyam ratryam vyatitayam pratarutthaya kichakah
Gatva rajakulayaiva draupadimidamabravit
21.8
सभायां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदाहनम्
न चैवालभथास्त्राणमभिपन्ना बलीयसा
Sabhayam pashyato ragyah patayitva padahanam
Na chaivalabhathastranamabhipanna baliyasa
21.9
प्रवादेन हि मत्स्यानां राजा नाम्नायमुच्यते
अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः
Pravadena hi matsyanam raja namnayamuchyate
Ahameva hi matsyanam raja vai vahinipatih
21.10
सा सुखं प्रतिपद्यस्व दासो भीरु भवामि ते
अह्नाय तव सुश्रोणि शतं निष्कान्ददाम्यहम्
Sa sukham pratipadyasva daso bhiru bhavami te
Ahnaya tava sushroni shatam nishkandadamyaham
21.11
दासीशतं च ते दद्यां दासानामपि चापरम्
रथं चाश्वतरीयुक्तमस्तु नौ भीरु संगमः
Dasishatam cha te dadyam dasanamapi chaparam
Ratham chashvatariyuktamastu nau bhiru sangamah
21.12
द्रौपद्युवाच
एकं मे समयं त्वद्य प्रतिपद्यस्व कीचक
न त्वां सखा वा भ्राता वा जानीयात्संगतं मया
Draupadyuvacha
Ekam me samayam tvadya pratipadyasva kichaka
Na tvam sakha va bhrata va janiyatsangatam maya
21.13
अवबोधाद्धि भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम्
एवं मे प्रतिजानीहि ततोऽहं वशगा तव
Avabodhaddhi bhitasmi gandharvanam yashasvinam
Evam me pratijanihi tatoham vashaga tava
21.14
कीचक उवाच
एवमेतत्करिष्यामि यथा सुश्रोणि भाषसे
एको भद्रे गमिष्यामि शून्यमावसथं तव
Kichaka uvacha
Evametatkarishyami yatha sushroni bhashase
Eko bhadre gamishyami shunyamavasatham tava
21.15
समागमार्थं रम्भोरु त्वया मदनमोहितः
यथा त्वां नावभोत्स्यन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः
Samagamartham rambhoru tvaya madanamohitah
Yatha tvam navabhotsyanti gandharvah suryavarchasah
21.16
द्रौपद्युवाच
यदिदं नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम्
दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्
Draupadyuvacha
Yadidam nartanagaram matsyarajena karitam
Divatra kanya nrityanti ratrau yanti yathagriham
21.17
तमिस्रे तत्र गच्छेथा गन्धर्वास्तन्न जानते
तत्र दोषः परिहृतो भविष्यति न संशयः
Tamisre tatra gachchhetha gandharvastanna janate
Tatra doshah parihrito bhavishyati na sanshayah
21.18
वैशंपायन उवाच
तमर्थं प्रतिजल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह
दिवसार्धं समभवन्मासेनैव समं नृप
Vaishampayana uvacha
Tamartham pratijalpantyah krishnayah kichakena ha
Divasardham samabhavanmasenaiva samam nripa
21.19
कीचकोऽथ गृहं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुतः
सैरन्ध्रीरूपिणं मूढो मृत्युं तं नावबुद्धवान्
Kichakotha griham gatva bhrisham harshapariplutah
Sairandhrirupinam mudho mrityum tam navabuddhavan
21.20
गन्धाभरणमाल्येषु व्यासक्तः स विशेषतः
अलंचकार सोऽऽत्मानं सत्वरः काममोहितः
Gandhabharanamalyeshu vyasaktah sa visheshatah
Alanchakara sotmanam satvarah kamamohitah
21.21
तस्य तत्कुर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत्
अनुचिन्तयतश्चापि तामेवायतलोचनाम्
Tasya tatkurvatah karma kalo dirgha ivabhavat
Anuchintayatashchapi tamevayatalochanam
21.22
आसीदभ्यधिका चास्य श्रीः श्रियं प्रमुमुक्षतः
निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीमिव दिधक्षतः
Asidabhyadhika chasya shrih shriyam pramumukshatah
Nirvanakale dipasya vartimiva didhakshatah
21.23
कृतसंप्रत्ययस्तत्र कीचकः काममोहितः
नाजानाद्दिवसं यान्तं चिन्तयानः समागमम्
Kritasampratyayastatra kichakah kamamohitah
Najanaddivasam yantam chintayanah samagamam
21.24
ततस्तु द्रौपदी गत्वा तदा भीमं महानसे
उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकात्
Tatastu draupadi gatva tada bhimam mahanase
Upatishthata kalyani kauravyam patimantikat
21.25
तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः
संगमो नर्तनागारे यथावोचः परंतप
Tamuvacha sukeshanta kichakasya maya kritah
Sangamo nartanagare yathavochah parantapa
21.26
शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचकः
एको निशि महाबाहो कीचकं तं निषूदय
Shunyam sa nartanagaramagamishyati kichakah
Eko nishi mahabaho kichakam tam nishudaya
21.27
तं सूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मददर्पितम्
गत्वा त्वं नर्तनागारं निर्जीवं कुरु पाण्डव
Tam sutaputram kaunteya kichakam madadarpitam
Gatva tvam nartanagaram nirjivam kuru pandava
21.28
दर्पाच्च सूतपुत्रोऽसौ गन्धर्वानवमन्यते
तं त्वं प्रहरतां श्रेष्ठ नडं नाग इवोद्धर
Darpachcha sutaputrosau gandharvanavamanyate
Tam tvam praharatam shreshtha nadam naga ivoddhara
21.29
अश्रु दुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत
आत्मनश्चैव भद्रं ते कुरु मानं कुलस्य च
Ashru duhkhabhibhutaya mama marjasva bharata
Atmanashchaiva bhadram te kuru manam kulasya cha
21.30
भीमसेन उवाच
स्वागतं ते वरारोहे यन्मा वेदयसे प्रियम्
न ह्यस्य कंचिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि
Bhimasena uvacha
Svagatam te vararohe yanma vedayase priyam
Na hyasya kanchidichchhami sahayam varavarnini
21.31
या मे प्रीतिस्त्वयाख्याता कीचकस्य समागमे
हत्वा हिडिम्बं सा प्रीतिर्ममासीद्वरवर्णिनि
Ya me pritistvayakhyata kichakasya samagame
Hatva hidimbam sa pritirmamasidvaravarnini
21.32
सत्यं भ्रातॄंश्च धर्मं च पुरस्कृत्य ब्रवीमि ते
कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा
Satyam bhratrinshcha dharmam cha puraskritya bravimi te
Kichakam nihanishyami vritram devapatiryatha
21.33
तं गह्वरे प्रकाशे वा पोथयिष्यामि कीचकम्
अथ चेदवभोत्स्यन्ति हंस्ये मत्स्यानपि ध्रुवम्
Tam gahvare prakashe va pothayishyami kichakam
Atha chedavabhotsyanti hansye matsyanapi dhruvam
21.34
ततो दुर्योधनं हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुंधराम्
कामं मत्स्यमुपास्तां हि कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
Tato duryodhanam hatva pratipatsye vasundharam
Kamam matsyamupastam hi kuntiputro yudhishthirah
21.35
द्रौपद्युवाच
यथा न संत्यजेथास्त्वं सत्यं वै मत्कृते विभो
निगूढस्त्वं तथा वीर कीचकं विनिपातय
Draupadyuvacha
Yatha na santyajethastvam satyam vai matkrite vibho
Nigudhastvam tatha vira kichakam vinipataya
21.36
भीमसेन उवाच
एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे
अदृश्यमानस्तस्याद्य तमस्विन्यामनिन्दिते
Bhimasena uvacha
Evametatkarishyami yatha tvam bhiru bhashase
Adrishyamanastasyadya tamasvinyamanindite
21.37
नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिरः
अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः
Nago bilvamivakramya pothayishyamyaham shirah
Alabhyamichchhatastasya kichakasya duratmanah
21.38
वैशंपायन उवाच
भीमोऽथ प्रथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत्
मृगं हरिरिवादृश्यः प्रत्याकाङ्क्षत्स कीचकम्
Vaishampayana uvacha
Bhimotha prathamam gatva ratrau chhanna upavishat
Mrigam haririvadrishyah pratyakankshatsa kichakam
21.39
कीचकश्चाप्यलंकृत्य यथाकाममुपाव्रजत्
तां वेलां नर्तनागारे पाञ्चालीसंगमाशया
Kichakashchapyalankritya yathakamamupavrajat
Tam velam nartanagare panchalisangamashaya
21.40
मन्यमानः स संकेतमागारं प्राविशच्च तम्
प्रविश्य च स तद्वेश्म तमसा संवृतं महत्
Manyamanah sa sanketamagaram pravishachcha tam
Pravishya cha sa tadveshma tamasa sanvritam mahat
21.41
पूर्वागतं ततस्तत्र भीममप्रतिमौजसम्
एकान्तमास्थितं चैनमाससाद सुदुर्मतिः
Purvagatam tatastatra bhimamapratimaujasam
Ekantamasthitam chainamasasada sudurmatih
21.42
शयानं शयने तत्र मृत्युं सूतः परामृशत्
जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन ह
Shayanam shayane tatra mrityum sutah paramrishat
Jajvalyamanam kopena krishnadharshanajena ha
21.43
उपसंगम्य चैवैनं कीचकः काममोहितः
हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत
Upasangamya chaivainam kichakah kamamohitah
Harshonmathitachittatma smayamanobhyabhashata
21.44
प्रापितं ते मया वित्तं बहुरूपमनन्तकम्
तत्सर्वं त्वां समुद्दिश्य सहसा समुपागतः
Prapitam te maya vittam bahurupamanantakam
Tatsarvam tvam samuddishya sahasa samupagatah
21.45
नाकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगताः स्त्रियः
सुवासा दर्शनीयश्च नान्योऽस्ति त्वादृशः पुमान्
Nakasmanmam prashansanti sada grihagatah striyah
Suvasa darshaniyashcha nanyosti tvadrishah puman
21.46
भीमसेन उवाच
दिष्ट्या त्वं दर्शनीयोऽसि दिष्ट्यात्मानं प्रशंससि
ईदृशस्तु त्वया स्पर्शः स्पृष्टपूर्वो न कर्हिचित्
Bhimasena uvacha
Dishtya tvam darshaniyosi dishtyatmanam prashansasi
Idrishastu tvaya sparshah sprishtapurvo na karhichit
21.47
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः
समुत्पत्य च कौन्तेयः प्रहस्य च नराधमम्
भीमो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु
Vaishampayana uvacha
Ityuktva tam mahabahurbhimo bhimaparakramah
Samutpatya cha kaunteyah prahasya cha naradhamam
Bhimo jagraha kesheshu malyavatsu sugandhishu
21.48
स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वरः
आक्षिप्य केशान्वेगेन बाह्वोर्जग्राह पाण्डवम्
Sa kesheshu paramrishto balena balinam varah
Akshipya keshanvegena bahvorjagraha pandavam
21.49
बाहुयुद्धं तयोरासीत्क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः
वसन्ते वाशिताहेतोर्बलवद्गजयोरिव
Bahuyuddham tayorasitkruddhayornarasinhayoh
Vasante vashitahetorbalavadgajayoriva
21.50
ईषदागलितं चापि क्रोधाच्चलपदं स्थितम्
कीचको बलवान्भीमं जानुभ्यामाक्षिपद्भुवि
Ishadagalitam chapi krodhachchalapadam sthitam
Kichako balavanbhimam janubhyamakshipadbhuvi
21.51
पातितो भुवि भीमस्तु कीचकेन बलीयसा
उत्पपाताथ वेगेन दण्डाहत इवोरगः
Patito bhuvi bhimastu kichakena baliyasa
Utpapatatha vegena dandahata ivoragah
21.52
स्पर्धया च बलोन्मत्तौ तावुभौ सूतपाण्डवौ
निशीथे पर्यकर्षेतां बलिनौ निशि निर्जने
Spardhaya cha balonmattau tavubhau sutapandavau
Nishithe paryakarshetam balinau nishi nirjane
21.53
ततस्तद्भवनश्रेष्ठं प्राकम्पत मुहुर्मुहुः
बलवच्चापि संक्रुद्धावन्योन्यं तावगर्जताम्
Tatastadbhavanashreshtham prakampata muhurmuhuh
Balavachchapi sankruddhavanyonyam tavagarjatam
21.54
तलाभ्यां तु स भीमेन वक्षस्यभिहतो बली
कीचको रोषसंतप्तः पदान्न चलितः पदम्
Talabhyam tu sa bhimena vakshasyabhihato bali
Kichako roshasantaptah padanna chalitah padam
21.55
मुहूर्तं तु स तं वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम्
बलादहीयत तदा सूतो भीमबलार्दितः
Muhurtam tu sa tam vegam sahitva bhuvi duhsaham
Baladahiyata tada suto bhimabalarditah
21.56
तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः
वक्षस्यानीय वेगेन ममन्थैनं विचेतसम्
Tam hiyamanam vigyaya bhimaseno mahabalah
Vakshasyaniya vegena mamanthainam vichetasam
21.57
क्रोधाविष्टो विनिःश्वस्य पुनश्चैनं वृकोदरः
जग्राह जयतां श्रेष्ठः केशेष्वेव तदा भृशम्
Krodhavishto vinihshvasya punashchainam vrikodarah
Jagraha jayatam shreshthah kesheshveva tada bhrisham
21.58
गृहीत्वा कीचकं भीमो विरुराव महाबलः
शार्दूलः पिशिताकाङ्क्षी गृहीत्वेव महामृगम्
Grihitva kichakam bhimo virurava mahabalah
Shardulah pishitakankshi grihitveva mahamrigam
21.59
तस्य पादौ च पाणी च शिरो ग्रीवां च सर्वशः
काये प्रवेशयामास पशोरिव पिनाकधृक्
Tasya padau cha pani cha shiro grivam cha sarvashah
Kaye praveshayamasa pashoriva pinakadhrik
21.60
तं संमथितसर्वाङ्गं मांसपिण्डोपमं कृतम्
कृष्णायै दर्शयामास भीमसेनो महाबलः
Tam sammathitasarvangam mansapindopamam kritam
Krishnayai darshayamasa bhimaseno mahabalah
21.61
उवाच च महातेजा द्रौपदीं पाण्डुनन्दनः
पश्यैनमेहि पाञ्चालि कामुकोऽयं यथा कृतः
Uvacha cha mahateja draupadim pandunandanah
Pashyainamehi panchali kamukoyam yatha kritah
21.62
तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै शमम्
आमन्त्र्य द्रौपदीं कृष्णां क्षिप्रमायान्महानसम्
Tatha sa kichakam hatva gatva roshasya vai shamam
Amantrya draupadim krishnam kshipramayanmahanasam
21.63
कीचकं घातयित्वा तु द्रौपदी योषितां वरा
प्रहृष्टा गतसंतापा सभापालानुवाच ह
Kichakam ghatayitva tu draupadi yoshitam vara
Prahrishta gatasantapa sabhapalanuvacha ha
21.64
कीचकोऽयं हतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर्मम
परस्त्रीकामसंमत्तः समागच्छत पश्यत
Kichakoyam hatah shete gandharvaih patibhirmama
Parastrikamasammattah samagachchhata pashyata
21.65
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिणः
सहसैव समाजग्मुरादायोल्काः सहस्रशः
Tachchhrutva bhashitam tasya nartanagararakshinah
Sahasaiva samajagmuradayolkah sahasrashah
21.66
ततो गत्वाथ तद्वेश्म कीचकं विनिपातितम्
गतासुं ददृशुर्भूमौ रुधिरेण समुक्षितम्
Tato gatvatha tadveshma kichakam vinipatitam
Gatasum dadrishurbhumau rudhirena samukshitam
21.67
क्वास्य ग्रीवा क्व चरणौ क्व पाणी क्व शिरस्तथा
इति स्म तं परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा
Kvasya griva kva charanau kva pani kva shirastatha
Iti sma tam parikshante gandharvena hatam tada