UtshovChapter 71
71.1
बृहदश्व उवाच
ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम्
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन्
Brihadashva uvacha
Tato vidarbhansampraptam sayahne satyavikramam
Rituparnam jana ragye bhimaya pratyavedayan
71.2
स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम्
नादयन्रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश
Sa bhimavachanadraja kundinam pravishatpuram
Nadayanrathaghoshena sarvah sopadisho dasha
71.3
ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः
श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ
Tatastam rathanirghosham nalashvastatra shushruvuh
Shrutva cha samahrishyanta pureva nalasannidhau
71.4
दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम्
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे
Damayanti cha shushrava rathaghosham nalasya tam
Yatha meghasya nadato gambhiram jaladagame
71.5
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः
Nalena sangrihiteshu pureva nalavajishu
Sadrisham rathanirghosham mene bhaimi tatha hayah
71.6
प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः
हयाश्च शुश्रुवुस्तत्र रथघोषं महीपतेः
Prasadasthashcha shikhinah shalasthashchaiva varanah
Hayashcha shushruvustatra rathaghosham mahipateh
71.7
ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा
प्रणेदुरुन्मुखा राजन्मेघोदयमिवेक्ष्य ह
Te shrutva rathanirghosham varanah shikhinastatha
Pranedurunmukha rajanmeghodayamivekshya ha
71.8
दमयन्त्युवाच
यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम्
मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः
Damayantyuvacha
Yathasau rathanirghoshah purayanniva medinim
Mama hladayate cheto nala esha mahipatih
71.9
अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि
असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्यसंशयम्
Adya chandrabhavaktram tam na pashyami nalam yadi
Asankhyeyagunam viram vinashishyamyasanshayam
71.10
यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर्नाद्याहमन्तरम्
प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्यसंशयम्
Yadi vai tasya virasya bahvornadyahamantaram
Pravishami sukhasparsham vinashishyamyasanshayam
71.11
यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः
अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्यसंशयम्
Yadi mam meghanirghosho nopagachchhati naishadhah
Adya chamikaraprakhyo vinashishyamyasanshayam
71.12
यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः
नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्यसंशयम्
Yadi mam sinhavikranto mattavaranavaranah
Nabhigachchhati rajendro vinashishyamyasanshayam
71.13
न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यनुपाकृतम्
न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः
Na smaramyanritam kinchinna smaramyanupakritam
Na cha paryushitam vakyam svaireshvapi mahatmanah
71.14
प्रभुः क्षमावान्वीरश्च मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः
रहोऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषधः
Prabhuh kshamavanvirashcha mridurdanto jitendriyah
Rahonichanuvarti cha klibavanmama naishadhah
71.15
गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम्
हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम्
Gunanstasya smarantya me tatparaya divanisham
Hridayam diryata idam shokatpriyavinakritam
71.16
बृहदश्व उवाच
एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत
आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया
Brihadashva uvacha
Evam vilapamana sa nashtasangyeva bharata
Aruroha mahadveshma punyashlokadidrikshaya
71.17
ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम्
ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम्
Tato madhyamakakshayam dadarsha rathamasthitam
Rituparnam mahipalam sahavarshneyabahukam
71.18
ततोऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात्
हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम्
Tatovatirya varshneyo bahukashcha rathottamat
Hayanstanavamuchyatha sthapayamasatu ratham
71.19
सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः
उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम्
Sovatirya rathopasthadrituparno naradhipah
Upatasthe maharaja bhimam bhimaparakramam
71.20
तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः
अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति
Tam bhimah pratijagraha pujaya paraya tatah
Akasmatsahasa praptam strimantram na sma vindati
71.21
किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टश्च भारत
नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम्
Kim karyam svagatam testu ragya prishtashcha bharata
Nabhijagye sa nripatirduhitrarthe samagatam
71.22
ऋतुपर्णोऽपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन
नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम्
Rituparnopi raja sa dhimansatyaparakramah
Rajanam rajaputram va na sma pashyati kanchana
Naiva svayanvarakatham na cha viprasamagamam
71.23
ततो विगणयन्राजा मनसा कोसलाधिपः
आगतोऽस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादकः
Tato viganayanraja manasa kosaladhipah
Agatosmityuvachainam bhavantamabhivadakah
71.24
राजापि च स्मयन्भीमो मनसाभिविचिन्तयत्
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम्
Rajapi cha smayanbhimo manasabhivichintayat
Adhikam yojanashatam tasyagamanakaranam
71.25
ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम्
अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम्
Gramanbahunatikramya nadhyagachchhadyathatatham
Alpakaryam vinirdishtam tasyagamanakaranam
71.26
नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत्
विश्राम्यतामिति वदन्क्लान्तोऽसीति पुनः पुनः
Naitadevam sa nripatistam satkritya vyasarjayat
Vishramyatamiti vadanklantositi punah punah
71.27
स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः
राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत्
Sa satkritah prahrishtatma pritah pritena parthivah
Rajapreshyairanugato dishtam veshma samavishat
71.28
ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे
बाहुको रथमास्थाय रथशालामुपागमत्
Rituparne gate rajanvarshneyasahite nripe
Bahuko rathamasthaya rathashalamupagamat
71.29
स मोचयित्वा तानश्वान्परिचार्य च शास्त्रतः
स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत्
Sa mochayitva tanashvanparicharya cha shastratah
Svayam chaitansamashvasya rathopastha upavishat
71.30
दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम्
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम्
Damayanti tu shokarta drishtva bhangasvarim nripam
Sutaputram cha varshneyam bahukam cha tathavidham
71.31
चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः
नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम्
Chintayamasa vaidarbhi kasyaisha rathanisvanah
Nalasyeva mahanasinna cha pashyami naishadham
71.32
वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता
तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत्
Varshneyena bhavennunam vidya saivopashikshita
Tenasya rathanirghosho nalasyeva mahanabhut
71.33
आहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्तथा
ततोऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते
Ahosvidrituparnopi yatha raja nalastatha
Tatoyam rathanirghosho naishadhasyeva lakshyate
71.34
एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते
दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे नृप
Evam vitarkayitva tu damayanti visham pate
Dutim prasthapayamasa naishadhanveshane nripa