UtshovChapter 70
70.1
बृहदश्व उवाच
स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च
अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव
Brihadashva uvacha
Sa nadih parvatanshchaiva vanani cha saransi cha
Achirenatichakrama khecharah khe charanniva
70.2
तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः
उत्तरीयमथापश्यद्भ्रष्टं परपुरंजयः
Tatha prayate tu rathe tada bhangasvarirnripah
Uttariyamathapashyadbhrashtam parapuranjayah
70.3
ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा
ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः
Tatah sa tvaramanastu pate nipatite tada
Grahishyamiti tam raja nalamaha mahamanah
70.4
निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान्
वार्ष्णेयो यावदेतं मे पटमानयतामिति
Nigrihnishva mahabuddhe hayanetanmahajavan
Varshneyo yavadetam me patamanayatamiti
70.5
नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव
योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस्त्वया पुनः
Nalastam pratyuvachatha dure bhrashtah patastava
Yojanam samatikranto na sa shakyastvaya punah
70.6
एवमुक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः
आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम्
Evamukte nalenatha tada bhangasvarirnripah
Asasada vane rajanphalavantam bibhitakam
70.7
तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्
Tam drishtva bahukam raja tvaramanobhyabhashata
Mamapi suta pashya tvam sankhyane paramam balam
70.8
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्
Sarvah sarvam na janati sarvagyo nasti kashchana
Naikatra parinishthasti gyanasya purushe kvachit
70.9
वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक
पतितानि च यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम्
एकपत्राधिकं पत्रं फलमेकं च बाहुक
Vrikshesminyani parnani phalanyapi cha bahuka
Patitani cha yanyatra tatraikamadhikam shatam
Ekapatradhikam patram phalamekam cha bahuka
70.10
पञ्च कोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः
प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः
आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च
Pancha kotyotha patranam dvayorapi cha shakhayoh
Prachinuhyasya shakhe dve yashchapyanyah prashakhikah
Abhyam phalasahasre dve panchonam shatameva cha
70.11
ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत्
परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन
Tato rathadavaplutya rajanam bahukobravit
Parokshamiva me rajankatthase shatrukarshana
70.12
अथ ते गणिते राजन्विद्यते न परोक्षता
प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम्
Atha te ganite rajanvidyate na parokshata
Pratyaksham te maharaja ganayishye bibhitakam
70.13
अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति च
संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप
मुहूर्तमिव वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम्
Aham hi nabhijanami bhavedevam na veti cha
Sankhyasyami phalanyasya pashyataste janadhipa
Muhurtamiva varshneyo rashminyachchhatu vajinam
70.14
तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम्
बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः
Tamabravinnripah sutam nayam kalo vilambitum
Bahukastvabravidenam param yatnam samasthitah
70.15
प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथ वा त्वरते भवान्
एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः
Pratikshasva muhurtam tvamatha va tvarate bhavan
Esha yati shivah pantha yahi varshneyasarathih
70.16
अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन
त्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक
Abravidrituparnastam santvayankurunandana
Tvameva yanta nanyosti prithivyamapi bahuka
70.17
त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद
शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि
Tvatkrite yatumichchhami vidarbhanhayakovida
Sharanam tvam prapannosmi na vighnam kartumarhasi
70.18
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक
विदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे
Kamam cha te karishyami yanmam vakshyasi bahuka
Vidarbhanyadi yatvadya suryam darshayitasi me
70.19
अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायेमं बिभीतकम्
ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम
Athabravidbahukastam sankhyayemam bibhitakam
Tato vidarbhanyasyami kurushvedam vacho mama
70.20
अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम्
Akama iva tam raja ganayasvetyuvacha ha
Sovatirya rathatturnam shatayamasa tam drumam
70.21
ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत्
गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि च
Tatah sa vismayavishto rajanamidamabravit
Ganayitva yathoktani tavantyeva phalani cha
70.22
अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम्
श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां यथैतज्ज्ञायते नृप
Atyadbhutamidam rajandrishtavanasmi te balam
Shrotumichchhami tam vidyam yathaitajgyayate nripa
70.23
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा
विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्
Tamuvacha tato raja tvarito gamane tada
Viddhyakshahridayagyam mam sankhyane cha visharadam
70.24
बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम
मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ
Bahukastamuvachatha dehi vidyamimam mama
Mattopi chashvahridayam grihana purusharshabha
70.25
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात्
हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्येवाब्रवीद्वचः
Rituparnastato raja bahukam karyagauravat
Hayagyanasya lobhachcha tathetyevabravidvachah
70.26
यथेष्टं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम्
निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक
एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै
Yatheshtam tvam grihanedamakshanam hridayam param
Nikshepo meshvahridayam tvayi tishthatu bahuka
Evamuktva dadau vidyamrituparno nalaya vai
70.27
तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः
कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन्
Tasyakshahridayagyasya sharirannihsritah kalih
Karkotakavisham tikshnam mukhatsatatamudvaman
70.28
कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः
स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान्
Kalestasya tadartasya shapagnih sa vinihsritah
Sa tena karshito raja dirghakalamanatmavan
70.29
ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपमकरोत्कलिः
तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः
Tato vishavimuktatma svarupamakarotkalih
Tam shaptumaichchhatkupito nishadhadhipatirnalah
70.30
तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः
कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्
Tamuvacha kalirbhito vepamanah kritanjalih
Kopam sanyachchha nripate kirtim dasyami te param
70.31
इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत्पुरा
यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः
Indrasenasya janani kupita mashapatpura
Yada tvaya parityakta tatoham bhrishapiditah
70.32
अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजित
विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम्
Avasam tvayi rajendra suduhkhamaparajita
Vishena nagarajasya dahyamano divanisham
70.33
ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः
मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति
Ye cha tvam manuja loke kirtayishyantyatandritah
Matprasutam bhayam tesham na kadachidbhavishyati
70.34
एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः
ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम्
कलिस्त्वन्येन नादृश्यत्कथयन्नैषधेन वै
Evamukto nalo raja nyayachchhatkopamatmanah
Tato bhitah kalih kshipram pravivesha bibhitakam
Kalistvanyena nadrishyatkathayannaishadhena vai
70.35
ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा
संप्रनष्टे कलौ राजन्संख्यायाथ फलान्युत
Tato gatajvaro raja naishadhah paraviraha
Sampranashte kalau rajansankhyayatha phalanyuta
70.36
मुदा परमया युक्तस्तेजसा च परेण ह
रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः
बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात्
Muda paramaya yuktastejasa cha parena ha
Rathamaruhya tejasvi prayayau javanairhayaih
Bibhitakashchaprashastah sanvrittah kalisanshrayat
70.37
हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः
नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना
Hayottamanutpatato dvijaniva punah punah
Nalah sanchodayamasa prahrishtenantaratmana
70.38
विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः
नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहान्
Vidarbhabhimukho raja prayayau sa mahamanah
Nale tu samatikrante kalirapyagamadgrihan
70.39
ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपते
विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः
Tato gatajvaro raja nalobhutprithivipate
Vimuktah kalina rajanrupamatraviyojitah