UtshovChapter 69
69.1
बृहदश्व उवाच
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत
Brihadashva uvacha
Shrutva vachah sudevasya rituparno naradhipah
Santvayanshlakshnaya vacha bahukam pratyabhashata
69.2
विदर्भान्यातुमिच्छामि दमदन्त्याः स्वयंवरम्
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक
Vidarbhanyatumichchhami damadantyah svayanvaram
Ekahna hayatattvagya manyase yadi bahuka
69.3
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह
व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः
Evamuktasya kaunteya tena ragya nalasya ha
Vyadiryata mano duhkhatpradadhyau cha mahamanah
69.4
दमयन्ती भवेदेतत्कुर्याद्दुःखेन मोहिता
अस्मदर्थे भवेद्वायमुपायश्चिन्तितो महान्
Damayanti bhavedetatkuryadduhkhena mohita
Asmadarthe bhavedvayamupayashchintito mahan
69.5
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी
मया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना
Nrishansam bata vaidarbhi kartukama tapasvini
Maya kshudrena nikrita papenakritabuddhina
69.6
स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः
स्यादेवमपि कुर्यात्सा विवशा गतसौहृदा
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा
Strisvabhavashchalo loke mama doshashcha darunah
Syadevamapi kuryatsa vivasha gatasauhrida
Mama shokena sanvigna nairashyattanumadhyama
69.7
न चैवं कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः
यदत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्
ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम्
Na chaivam karhichitkuryatsapatya cha visheshatah
Yadatra tathyam pathyam cha gatva vetsyami nishchayam
Rituparnasya vai kamamatmartham cha karomyaham
69.8
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः
कृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्णं नराधिपम्
Iti nishchitya manasa bahuko dinamanasah
Kritanjaliruvachedamrituparnam naradhipam
69.9
प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप
Pratijanami te satyam gamishyasi naradhipa
Ekahna purushavyaghra vidarbhanagarim nripa
69.10
ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः
अश्वशालामुपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया
Tatah parikshamashvanam chakre rajansa bahukah
Ashvashalamupagamya bhangasvarinripagyaya
69.11
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः
अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान्
Sa tvaryamano bahusha rituparnena bahukah
Adhyagachchhatkrishanashvansamarthanadhvani kshaman
69.12
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान्
वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून्
शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः
Tejobalasamayuktankulashilasamanvitan
Varjitanllakshanairhinaih prithuprothanmahahanun
Shuddhandashabhiravartaih sindhujanvataranhasah
69.13
दृष्ट्वा तानब्रवीद्राजा किंचित्कोपसमन्वितः
किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम्
Drishtva tanabravidraja kinchitkopasamanvitah
Kimidam prarthitam kartum pralabdhavya hi te vayam
69.14
कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम
महानध्वा च तुरगैर्गन्तव्यः कथमीदृशैः
Kathamalpabalaprana vakshyantime haya mama
Mahanadhva cha turagairgantavyah kathamidrishaih
69.15
बाहुक उवाच
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः
अथान्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि कान्योजयामि ते
Bahuka uvacha
Ete haya gamishyanti vidarbhannatra sanshayah
Athanyanmanyase rajanbruhi kanyojayami te
69.16
ऋतुपर्ण उवाच
त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलश्चासि बाहुक
यान्मन्यसे समर्थांस्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय
Rituparna uvacha
Tvameva hayatattvagyah kushalashchasi bahuka
Yanmanyase samarthanstvam kshipram taneva yojaya
69.17
बृहदश्व उवाच
ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान्
योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नरः
Brihadashva uvacha
Tatah sadashvanshchaturah kulashilasamanvitan
Yojayamasa kushalo javayuktanrathe narah
69.18
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः
अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः
Tato yuktam ratham raja samarohattvaranvitah
Atha paryapatanbhumau janubhiste hayottamah
69.19
ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशां पते
सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान्
Tato naravarah shrimannalo raja visham pate
Santvayamasa tanashvanstejobalasamanvitan
69.20
रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः
सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम्
Rashmibhishcha samudyamya nalo yatumiyesha sah
Sutamaropya varshneyam javamasthaya vai param
69.21
ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाः
समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्निव
Te chodyamana vidhina bahukena hayottamah
Samutpeturivakasham rathinam mohayanniva
69.22
तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः
अयोध्याधिपतिर्धीमान्विस्मयं परमं ययौ
Tatha tu drishtva tanashvanvahato vataranhasah
Ayodhyadhipatirdhimanvismayam paramam yayau
69.23
रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत्
वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम्
Rathaghosham tu tam shrutva hayasangrahanam cha tat
Varshneyashchintayamasa bahukasya hayagyatam
69.24
किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः
तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत्
Kim nu syanmatalirayam devarajasya sarathih
Tatha hi lakshanam vire bahuke drishyate mahat
69.25
शालिहोत्रोऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित्
मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम्
Shalihotrotha kim nu syaddhayanam kulatattvavit
Manusham samanuprapto vapuh paramashobhanam
69.26
उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः
सोऽयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत्
Utahosvidbhavedraja nalah parapuranjayah
Soyam nripatirayata ityevam samachintayat
69.27
अथ वा यां नलो वेद विद्यां तामेव बाहुकः
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च
Atha va yam nalo veda vidyam tameva bahukah
Tulyam hi lakshaye gyanam bahukasya nalasya cha
69.28
अपि चेदं वयस्तुल्यमस्य मन्ये नलस्य च
नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यस्तु भविष्यति
Api chedam vayastulyamasya manye nalasya cha
Nayam nalo mahaviryastadvidyastu bhavishyati
69.29
प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम्
दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च विरूपणैः
Prachchhanna hi mahatmanashcharanti prithivimimam
Daivena vidhina yuktah shastroktaishcha virupanaih
69.30
भवेत्तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति
प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति हि मे मतिः
Bhavettu matibhedo me gatravairupyatam prati
Pramanatparihinastu bhavediti hi me matih
69.31
वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः
नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः
Vayahpramanam tattulyam rupena tu viparyayah
Nalam sarvagunairyuktam manye bahukamantatah
69.32
एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत्
हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः
Evam vicharya bahusho varshneyah paryachintayat
Hridayena maharaja punyashlokasya sarathih
69.33
ऋतुपर्णस्तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम्
चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः
Rituparnastu rajendra bahukasya hayagyatam
Chintayanmumude raja sahavarshneyasarathih
69.34
बलं वीर्यं तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत्
परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह
Balam viryam tathotsaham hayasangrahanam cha tat
Param yatnam cha samprekshya param mudamavapa ha