UtshovChapter 60
60.1
बृहदश्व उवाच
अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा
अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने
Brihadashva uvacha
Apakrante nale rajandamayanti gataklama
Abudhyata vararoha santrasta vijane vane
60.2
सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता
प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्
Sapashyamana bhartaram duhkhashokasamanvita
Prakroshaduchchaih santrasta maharajeti naishadham
60.3
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम्
हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने
Ha natha ha maharaja ha svaminkim jahasi mam
Ha hatasmi vinashtasmi bhitasmi vijane vane
60.4
ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवागसि
कथमुक्त्वा तथासत्यं सुप्तामुत्सृज्य मां गतः
Nanu nama maharaja dharmagyah satyavagasi
Kathamuktva tathasatyam suptamutsrijya mam gatah
60.5
कथमुत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्यामनुव्रताम्
विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति
Kathamutsrijya gantasi vashyam bharyamanuvratam
Visheshatonapakrite parenapakrite sati
60.6
शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर
यास्त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा
Shakshyase ta girah satyah kartum mayi nareshvara
Yastvaya lokapalanam sannidhau kathitah pura
60.7
पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ
भीताहमस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर
Paryaptah parihasoyametavanpurusharshabha
Bhitahamasmi durdharsha darshayatmanamishvara
60.8
दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध
आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे
Drishyase drishyase rajannesha tishthasi naishadha
Avarya gulmairatmanam kim mam na pratibhashase
60.9
नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह
विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव
Nrishansam bata rajendra yanmamevangatamiha
Vilapantim samalingya nashvasayasi parthiva
60.10
न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन
कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि
Na shochamyahamatmanam na chanyadapi kinchana
Katham nu bhavitasyeka iti tvam nripa shochimi
60.11
कथं नु राजंस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः
सायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि
Katham nu rajanstrishitah kshudhitah shramakarshitah
Sayahne vrikshamuleshu mamapashyanbhavishyasi
60.12
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना
इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता
Tatah sa tivrashokarta pradipteva cha manyuna
Itashchetashcha rudati paryadhavata duhkhita
60.13
मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला
मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति
Muhurutpatate bala muhuh patati vihvala
Muhuraliyate bhita muhuh kroshati roditi
60.14
सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस्य विह्वला
उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता
Sa tivrashokasantapta muhurnihshvasya vihvala
Uvacha bhaimi nishkramya rodamana pativrata
60.15
यस्याभिशापाद्दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः
तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत्
Yasyabhishapadduhkharto duhkham vindati naishadhah
Tasya bhutasya tadduhkhadduhkhamabhyadhikam bhavet
60.16
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम्
तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम्
Apapachetasam papo ya evam kritavannalam
Tasmadduhkhataram prapya jivatvasukhajivikam
60.17
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः
अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते
Evam tu vilapanti sa ragyo bharya mahatmanah
Anveshati sma bhartaram vane shvapadasevite
60.18
उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः
हा हा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति
Unmattavadbhimasuta vilapanti tatastatah
Ha ha rajanniti muhuritashchetashcha dhavati
60.19
तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम्
करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहुः
Tam shushyamanamatyartham kurarimiva vashatim
Karunam bahu shochantim vilapantim muhurmuhuh
60.20
सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम्
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः
Sahasabhyagatam bhaimimabhyashaparivartinim
Jagrahajagaro graho mahakayah kshudhanvitah
60.21
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्
Sa grasyamana grahena shokena cha parajita
Natmanam shochati tatha yatha shochati naishadham
60.22
हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत्
ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि
Ha natha mamiha vane grasyamanamanathavat
Grahenanena vipine kimartham nabhidhavasi
60.23
कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध
पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च
Katham bhavishyasi punarmamanusmritya naishadha
Papanmuktah punarlabdhva buddhim cheto dhanani cha
60.24
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध
कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद
Shrantasya te kshudhartasya pariglanasya naishadha
Kah shramam rajashardula nashayishyati manada
60.25
तामकस्मान्मृगव्याधो विचरन्गहने वने
आक्रन्दतीमुपश्रुत्य जवेनाभिससार ह
Tamakasmanmrigavyadho vicharangahane vane
Akrandatimupashrutya javenabhisasara ha
60.26
तां स दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम्
त्वरमाणो मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः
Tam sa drishtva tatha grastamuragenayatekshanam
Tvaramano mrigavyadhah samabhikramya vegitah
60.27
मुखतः पातयामास शस्त्रेण निशितेन ह
निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवनः
Mukhatah patayamasa shastrena nishitena ha
Nirvicheshtam bhujangam tam vishasya mrigajivanah
60.28
मोक्षयित्वा च तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन च
समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत
Mokshayitva cha tam vyadhah prakshalya salilena cha
Samashvasya kritaharamatha paprachchha bharata
60.29
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम्
कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि
Kasya tvam mrigashavakshi katham chabhyagata vanam
Katham chedam mahatkrichchhram praptavatyasi bhamini
60.30
दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पते
सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत
Damayanti tatha tena prichchhyamana visham pate
Sarvametadyathavrittamachachakshesya bharata
60.31
तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम्
सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
Tamardhavastrasanvitam pinashronipayodharam
Sukumaranavadyangim purnachandranibhananam
60.32
अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम्
लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमेयिवान्
Aralapakshmanayanam tatha madhurabhashinim
Lakshayitva mrigavyadhah kamasya vashameyivan
60.33
तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया
सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी
Tamatha shlakshnaya vacha lubdhako mridupurvaya
Santvayamasa kamartastadabudhyata bhamini
60.34
दमयन्ती तु तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता
तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना
Damayanti tu tam dushtamupalabhya pativrata
Tivraroshasamavishta prajajvaleva manyuna
60.35
स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः
दुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव
Sa tu papamatih kshudrah pradharshayitumaturah
Durdharsham tarkayamasa diptamagnishikhamiva
60.36
दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता
अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल
Damayanti tu duhkharta patirajyavinakrita
Atitavakpathe kale shashapainam rusha kila
60.37
यथाहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये
तथायं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः
Yathaham naishadhadanyam manasapi na chintaye
Tathayam patatam kshudrah parasurmrigajivanah
60.38
उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः
व्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः
Uktamatre tu vachane taya sa mrigajivanah
Vyasuh papata medinyamagnidagdha iva drumah