UtshovChapter 58
58.1
बृहदश्व उवाच
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चान्यद्वसु किंचन
Brihadashva uvacha
Tatastu yate varshneye punyashlokasya divyatah
Pushkarena hritam rajyam yachchanyadvasu kinchana
58.2
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत्
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव
Hritarajyam nalam rajanprahasanpushkarobravit
Dyutam pravartatam bhuyah pratipanosti kastava
58.3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे
Shishta te damayantyeka sarvamanyaddhritam maya
Damayantyah panah sadhu vartatam yadi manyase
58.4
पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्
Pushkarenaivamuktasya punyashlokasya manyuna
Vyadiryateva hridayam na chainam kinchidabravit
58.5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान्
उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः
Tatah pushkaramalokya nalah paramamanyuman
Utsrijya sarvagatrebhyo bhushanani mahayashah
58.6
एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः
निश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
Ekavasa asanvitah suhrichchhokavivardhanah
Nishchakrama tada raja tyaktva suvipulam shriyam
58.7
दमयन्त्येकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्
स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधोऽवसत्
Damayantyekavastra tam gachchhantam prishthatonviyat
Sa taya bahyatah sardham triratram naishadhovasat
58.8
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे
नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम
Pushkarastu maharaja ghoshayamasa vai pure
Nale yah samyagatishthetsa gachchhedvadhyatam mama
58.9
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च
पौरा न तस्मिन्सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर
Pushkarasya tu vakyena tasya vidveshanena cha
Paura na tasminsatkaram kritavanto yudhishthira
58.10
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः
त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
Sa tatha nagarabhyashe satkararho na satkritah
Triratramushito raja jalamatrena vartayan
58.11
क्षुधा संपीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेऽहनि
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान्
Kshudha sampidyamanastu nalo bahutithehani
Apashyachchhakunankanshchiddhiranyasadrishachchhadan
58.12
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली
अस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति
Sa chintayamasa tada nishadhadhipatirbali
Asti bhaksho mamadyayam vasu chedam bhavishyati
58.13
ततस्तानन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत्
तस्यान्तरीयमादाय जग्मुः सर्वे विहायसा
Tatastanantariyena vasasa samavastrinot
Tasyantariyamadaya jagmuh sarve vihayasa
58.14
उत्पतन्तः खगास्ते तु वाक्यमाहुस्तदा नलम्
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्
Utpatantah khagaste tu vakyamahustada nalam
Drishtva digvasasam bhumau sthitam dinamadhomukham
58.15
वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि
Vayamakshah sudurbuddhe tava vaso jihirshavah
Agata na hi nah pritih savasasi gate tvayi
58.16
तान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम्
पुण्यश्लोकस्ततो राजा दमयन्तीमथाब्रवीत्
Tansamikshya gatanakshanatmanam cha vivasasam
Punyashlokastato raja damayantimathabravit
58.17
येषां प्रकोपादैश्वर्यात्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते
प्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः
Yesham prakopadaishvaryatprachyutohamanindite
Pranayatram na vinde cha duhkhitah kshudhayarditah
58.18
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः
त इमे शकुना भूत्वा वासोऽप्यपहरन्ति मे
Yesham krite na satkaramakurvanmayi naishadhah
Ta ime shakuna bhutva vasopyapaharanti me
58.19
वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः
भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः
Vaishamyam paramam prapto duhkhito gatachetanah
Bharta teham nibodhedam vachanam hitamatmanah
58.20
एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम्
अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्
Ete gachchhanti bahavah panthano dakshinapatham
Avantimrikshavantam cha samatikramya parvatam
58.21
एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा
आश्रमाश्च महर्षीणाममी पुष्पफलान्विताः
Esha vindhyo mahashailah payoshni cha samudraga
Ashramashcha maharshinamami pushpaphalanvitah
58.22
एष पन्था विदर्भाणामयं गच्छति कोसलान्
अतः परं च देशोऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः
Esha pantha vidarbhanamayam gachchhati kosalan
Atah param cha deshoyam dakshine dakshinapathah
58.23
ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः
Tatah sa bashpakalaya vacha duhkhena karshita
Uvacha damayanti tam naishadham karunam vachah
58.24
उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः
तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः
Udvepate me hridayam sidantyangani sarvashah
Tava parthiva sankalpam chintayantyah punah punah
58.25
हृतराज्यं हृतधनं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम्
कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां विजने वने
Hritarajyam hritadhanam vivastram kshuchchhramanvitam
Kathamutsrijya gachchheyamaham tvam vijane vane
58.26
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम्
वने घोरे महाराज नाशयिष्यामि ते क्लमम्
Shrantasya te kshudhartasya chintayanasya tatsukham
Vane ghore maharaja nashayishyami te klamam
58.27
न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिषजां मतम्
औषधं सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Na cha bharyasamam kinchidvidyate bhishajam matam
Aushadham sarvaduhkheshu satyametadbravimi te
58.28
नल उवाच
एवमेतद्यथात्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे
नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम्
Nala uvacha
Evametadyathattha tvam damayanti sumadhyame
Nasti bharyasamam mitram narasyartasya bheshajam
58.29
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमर्थं भीरु शङ्कसे
त्यजेयमहमात्मानं न त्वेव त्वामनिन्दिते
Na chaham tyaktukamastvam kimartham bhiru shankase
Tyajeyamahamatmanam na tveva tvamanindite
58.30
दमयन्त्युवाच
यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि
तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते
Damayantyuvacha
Yadi mam tvam maharaja na vihatumihechchhasi
Tatkimartham vidarbhanam panthah samupadishyate
58.31
अवैमि चाहं नृपते न त्वं मां त्यक्तुमर्हसि
चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महापते
Avaimi chaham nripate na tvam mam tyaktumarhasi
Chetasa tvapakrishtena mam tyajetha mahapate
58.32
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि नरसत्तम
अतोनिमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरप्रभ
Panthanam hi mamabhikshnamakhyasi narasattama
Atonimittam shokam me vardhayasyamaraprabha
58.33
यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्व्रजेदिति
सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे
Yadi chayamabhiprayastava rajanvrajediti
Sahitaveva gachchhavo vidarbhanyadi manyase
58.34
विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद
तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे
Vidarbharajastatra tvam pujayishyati manada
Tena tvam pujito rajansukham vatsyasi no grihe