UtshovChapter 54
54.1
बृहदश्व उवाच
अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा
आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे
Brihadashva uvacha
Atha kale shubhe prapte tithau punye kshane tatha
Ajuhava mahipalanbhimo raja svayanvare
54.2
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः
त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः
Tachchhrutva prithivipalah sarve hrichchhayapiditah
Tvaritah samupajagmurdamayantimabhipsavah
54.3
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्
विविशुस्ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम्
Kanakastambharuchiram toranena virajitam
Vivishuste maharangam nripah sinha ivachalam
54.4
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः
सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः
Tatrasaneshu vividheshvasinah prithivikshitah
Surabhisragdharah sarve sumrishtamanikundalah
54.5
तां राजसमितिं पूर्णां नागैर्भोगवतीमिव
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव
Tam rajasamitim purnam nagairbhogavatimiva
Sampurnam purushavyaghrairvyaghrairgiriguhamiva
54.6
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः
आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः
Tatra sma pina drishyante bahavah parighopamah
Akaravantah sushlakshnah panchashirsha ivoragah
54.7
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च
मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
Sukeshantani charuni sunasani shubhani cha
Mukhani ragyam shobhante nakshatrani yatha divi
54.8
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना
मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च
Damayanti tato rangam pravivesha shubhanana
Mushnanti prabhaya ragyam chakshunshi cha manansi cha
54.9
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्
तत्र तत्रैव सक्ताभून्न चचाल च पश्यताम्
Tasya gatreshu patita tesham drishtirmahatmanam
Tatra tatraiva saktabhunna chachala cha pashyatam
54.10
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत
ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिव
Tatah sankirtyamaneshu ragyam namasu bharata
Dadarsha bhaimi purushanpancha tulyakritiniva
54.11
तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान्
संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्
यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम्
Tansamikshya tatah sarvannirvisheshakritinsthitan
Sandehadatha vaidarbhi nabhyajanannalam nripam
Yam yam hi dadrishe tesham tam tam mene nalam nripam
54.12
सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयामास भामिनी
कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्
Sa chintayanti buddhyatha tarkayamasa bhamini
Katham nu devanjaniyam katham vidyam nalam nripam
54.13
एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता
श्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयामास भारत
Evam sanchintayanti sa vaidarbhi bhrishaduhkhita
Shrutani devalingani chintayamasa bharata
54.14
देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये
Devanam yani lingani sthavirebhyah shrutani me
Taniha tishthatam bhumavekasyapi na lakshaye
54.15
सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत
Sa vinishchitya bahudha vicharya cha punah punah
Sharanam prati devanam praptakalamamanyata
54.16
वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा
देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्
Vacha cha manasa chaiva namaskaram prayujya sa
Devebhyah pranjalirbhutva vepamanedamabravit
54.17
हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः
पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे
Hansanam vachanam shrutva yatha me naishadho vritah
Patitve tena satyena devastam pradishantu me
54.18
वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्यहम्
तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे
Vacha cha manasa chaiva yatha nabhicharamyaham
Tena satyena vibudhastameva pradishantu me
54.19
यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे
Yatha devaih sa me bharta vihito nishadhadhipah
Tena satyena me devastameva pradishantu me
54.20
स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराः
यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्
Svam chaiva rupam pushyantu lokapalah saheshvarah
Yathahamabhijaniyam punyashlokam naradhipam
54.21
निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं परिदेवितम्
निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे
Nishamya damayantyastatkarunam paridevitam
Nishchayam paramam tathyamanuragam cha naishadhe
54.22
मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत
यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे
Manovishuddhim buddhim cha bhaktim ragam cha bharata
Yathoktam chakrire devah samarthyam lingadharane
54.23
सापश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान्
हृषितस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम्
Sapashyadvibudhansarvanasvedanstabdhalochanan
Hrishitasragrajohinansthitanasprishatah kshitim
54.24
छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः
भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः
Chhayadvitiyo mlanasragrajahsvedasamanvitah
Bhumishtho naishadhashchaiva nimeshena cha suchitah
54.25
सा समीक्ष्य ततो देवान्पुण्यश्लोकं च भारत
नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण भारत
Sa samikshya tato devanpunyashlokam cha bharata
Naishadham varayamasa bhaimi dharmena bharata
54.26
विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना
स्कन्धदेशेऽसृजच्चास्य स्रजं परमशोभनाम्
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी
Vilajjamana vastrante jagrahayatalochana
Skandhadeshesrijachchasya srajam paramashobhanam
Varayamasa chaivainam patitve varavarnini
54.27
ततो हा हेति सहसा शब्दो मुक्तो नराधिपैः
देवैर्महर्षिभिश्चैव साधु साध्विति भारत
विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम्
Tato ha heti sahasa shabdo mukto naradhipaih
Devairmaharshibhishchaiva sadhu sadhviti bharata
Vismitairiritah shabdah prashansadbhirnalam nripam
54.28
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः
प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः
Vrite tu naishadhe bhaimya lokapala mahaujasah
Prahrishtamanasah sarve nalayashtau varandaduh
54.29
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्
नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः
Pratyakshadarshanam yagye gatim chanuttamam shubham
Naishadhaya dadau shakrah priyamanah shachipatih
54.30
अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः
लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः
Agniratmabhavam pradadyatra vanchhati naishadhah
Lokanatmaprabhanshchaiva dadau tasmai hutashanah
54.31
यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम्
अपांपतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः
Yamastvannarasam pradaddharme cha paramam sthitim
Apampatirapam bhavam yatra vanchhati naishadhah
54.32
स्रजं चोत्तमगन्धाढ्यां सर्वे च मिथुनं ददुः
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः
Srajam chottamagandhadhyam sarve cha mithunam daduh
Varanevam pradayasya devaste tridivam gatah
54.33
पार्थिवाश्चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताः
दमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम्
Parthivashchanubhuyasya vivaham vismayanvitah
Damayantyah pramuditah pratijagmuryathagatam
54.34
अवाप्य नारीरत्नं तत्पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवः
रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा
Avapya nariratnam tatpunyashlokopi parthivah
Reme saha taya raja shachyeva balavritraha
54.35
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंऽशुमानिव
अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन्
Ativa mudito raja bhrajamanonshumaniva
Aranjayatpraja viro dharmena paripalayan
54.36
ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः
अन्यैश्च क्रतुभिर्धीमान्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः
Ije chapyashvamedhena yayatiriva nahushah
Anyaishcha kratubhirdhimanbahubhishchaptadakshinaih
54.37
पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः
Punashcha ramaniyeshu vaneshupavaneshu cha
Damayantya saha nalo vijaharamaropamah
54.38
एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः
ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः
Evam sa yajamanashcha viharanshcha naradhipah
Raraksha vasusampurnam vasudham vasudhadhipah