UtshovChapter 49
49.1
जनमेजय उवाच
अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि
युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वन्त पाण्डवाः
Janamejaya uvacha
Astrahetorgate parthe shakralokam mahatmani
Yudhishthiraprabhritayah kimakurvanta pandavah
49.2
वैशंपायन उवाच
अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि
न्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके पुरुषर्षभाः
Vaishampayana uvacha
Astrahetorgate parthe shakralokam mahatmani
Nyavasankrishnaya sardham kamyake purusharshabhah
49.3
ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त इव शाद्वले
दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया
धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः
Tatah kadachidekante vivikta iva shadvale
Duhkharta bharatashreshtha nisheduh saha krishnaya
Dhananjayam shochamanah sashrukanthah suduhkhitah
49.4
तद्वियोगाद्धि तान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवे
धनंजयवियोगाच्च राज्यनाशाच्च दुःखिताः
Tadviyogaddhi tansarvanshokah samabhipupluve
Dhananjayaviyogachcha rajyanashachcha duhkhitah
49.5
अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत
निदेशात्ते महाराज गतोऽसौ पुरुषर्षभः
अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः
Atha bhimo mahabahuryudhishthiramabhashata
Nideshatte maharaja gatosau purusharshabhah
Arjunah panduputranam yasminpranah pratishthitah
49.6
यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम्
सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुरसंशयम्
Yasminvinashte panchalah saha putraistatha vayam
Satyakirvasudevashcha vinashyeyurasanshayam
49.7
योऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून्क्लेशानचिन्तयन्
भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम्
Yosau gachchhati tejasvi bahunkleshanachintayan
Bhavanniyogadbibhatsustato duhkhataram nu kim
49.8
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः
मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम्
Yasya bahu samashritya vayam sarve mahatmanah
Manyamahe jitanajau paranpraptam cha medinim
49.9
यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये धनुष्मतः
नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः
Yasya prabhavanna maya sabhamadhye dhanushmatah
Nita lokamamum sarve dhartarashtrah sasaubalah
49.10
ते वयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः
सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः
Te vayam bahubalinah krodhamutthitamatmanah
Sahamahe bhavanmulam vasudevena palitah
49.11
वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान्
स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम्
Vayam hi saha krishnena hatva karnamukhanparan
Svabahuvijitam kritsnam prashasema vasundharam
49.12
भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुताः
अहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तमाः
Bhavato dyutadoshena sarve vayamupaplutah
Ahinapaurusha rajanbalibhirbalavattamah
49.13
क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुमर्हसि
न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः
राज्यमेव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः
Kshatram dharmam maharaja samavekshitumarhasi
Na hi dharmo maharaja kshatriyasya vanashrayah
Rajyameva param dharmam kshatriyasya vidurbudhah
49.14
स क्षत्रधर्मविद्राजन्मा धर्म्यान्नीनशः पथः
प्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि
Sa kshatradharmavidrajanma dharmyanninashah pathah
Pragdvadasha sama rajandhartarashtrannihanmahi
49.15
निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम्
व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवे
धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशां पते
Nivartya cha vanatparthamanayya cha janardanam
Vyudhanikanmaharaja javenaiva mahahave
Dhartarashtranamum lokam gamayami visham pate
49.16
सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान्
दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते
Sarvanaham hanishyami dhartarashtransasaubalan
Duryodhanam cha karnam cha yo vanyah pratiyotsyate
49.17
मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनात्पुनः
एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते
Maya prashamite pashchattvameshyasi vanatpunah
Evam krite na te dosho bhavishyati visham pate
49.18
यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतं पापमरिंदम
अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गमुत्तमम्
Yagyaishcha vividhaistata kritam papamarindama
Avadhuya maharaja gachchhema svargamuttamam
49.19
एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशः
अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः
Evametadbhavedrajanyadi raja na balishah
Asmakam dirghasutrah syadbhavandharmaparayanah
49.20
निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः
न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते
Nikritya nikritipragya hantavya iti nishchayah
Na hi naikritikam hatva nikritya papamuchyate
49.21
तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यते
अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि
Tatha bharata dharmeshu dharmagyairiha drishyate
Ahoratram maharaja tulyam sanvatsarena hi
49.22
तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो
संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः
Tathaiva vedavachanam shruyate nityada vibho
Sanvatsaro maharaja purno bhavati krichchhratah
49.23
यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युत
त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः
Yadi vedah pramanam te divasadurdhvamachyuta
Trayodasha samah kalo gyayatam parinishthitah
49.24
कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम
एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः
Kalo duryodhanam hantum sanubandhamarindama
Ekagram prithivim sarvam pura rajankaroti sah
49.25
एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः
उवाच सान्त्वयन्राजा मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्
Evam bruvanam bhimam tu dharmarajo yudhishthirah
Uvacha santvayanraja murdhnyupaghraya pandavam
49.26
असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम्
वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना
Asanshayam mahabaho hanishyasi suyodhanam
Varshattrayodashadurdhvam saha gandivadhanvana
49.27
यच्च मा भाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो
अनृतं नोत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते
Yachcha ma bhashase partha praptah kala iti prabho
Anritam notsahe vaktum na hyetanmayi vidyate
49.28
अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम्
हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम्
Antarenapi kaunteya nikritim papanishchayam
Hanta tvamasi durdharsha sanubandham suyodhanam
49.29
एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे
आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः
Evam bruvati bhimam tu dharmaraje yudhishthire
Ajagama mahabhago brihadashvo mahanrishih
49.30
तमभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम्
शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट्
Tamabhiprekshya dharmatma sampraptam dharmacharinam
Shastravanmadhuparkena pujayamasa dharmarat
49.31
आश्वस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः
अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत
Ashvastam chainamasinamupasino yudhishthirah
Abhiprekshya mahabahuh kripanam bahvabhashata
49.32
अक्षद्यूतेन भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम्
आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः
Akshadyutena bhagavandhanam rajyam cha me hritam
Ahuya nikritipragyaih kitavairakshakovidaih
49.33
अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः
भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
Anakshagyasya hi sato nikritya papanishchayaih
Bharya cha me sabham nita pranebhyopi gariyasi
49.34
अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि
भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा भवेत्
न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः
Asti raja maya kashchidalpabhagyataro bhuvi
Bhavata drishtapurvo va shrutapurvopi va bhavet
Na matto duhkhitatarah pumanastiti me matih
49.35
बृहदश्व उवाच
यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्वचित्
अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव
Brihadashva uvacha
Yadbravishi maharaja na matto vidyate kvachit
Alpabhagyatarah kashchitpumanastiti pandava
49.36
अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते
Atra te kathayishyami yadi shushrushasenagha
Yastvatto duhkhitataro rajasitprithivipate
49.37
वैशंपायन उवाच
अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति
इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्
Vaishampayana uvacha
Athainamabravidraja bravitu bhagavaniti
Imamavastham sampraptam shrotumichchhami parthivam
49.38
बृहदश्व उवाच
शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते
Brihadashva uvacha
Shrinu rajannavahitah saha bhratribhirachyuta
Yastvatto duhkhitataro rajasitprithivipate
49.39
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म ह
तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान्
Nishadheshu mahipalo virasena iti sma ha
Tasya putrobhavannamna nalo dharmarthadarshivan
49.40
स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्
वनवासमदुःखार्हो भार्यया न्यवसत्सह
Sa nikritya jito raja pushkareneti nah shrutam
Vanavasamaduhkharho bharyaya nyavasatsaha
49.41
न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाः
वने निवसतो राजञ्शिष्यन्ते स्म कदाचन
Na tasyashvo na cha ratho na bhrata na cha bandhavah
Vane nivasato rajanshishyante sma kadachana
49.42
भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः
ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्
Bhavanhi sanvrito virairbhratribhirdevasammitaih
Brahmakalpairdvijagryaishcha tasmannarhasi shochitum
49.43
युधिष्ठिर उवाच
विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः
चरितं वदतां श्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Vistarenahamichchhami nalasya sumahatmanah
Charitam vadatam shreshtha tanmamakhyatumarhasi