UtshovChapter 48
48.1
वैशंपायन उवाच
सुदीर्घमुष्णं निःश्वस्य धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
अब्रवीत्संजयं सूतमामन्त्र्य भरतर्षभ
Vaishampayana uvacha
Sudirghamushnam nihshvasya dhritarashtrombikasutah
Abravitsanjayam sutamamantrya bharatarshabha
48.2
देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती
नकुलः सहदेवश्च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ
Devaputrau mahabhagau devarajasamadyuti
Nakulah sahadevashcha pandavau yuddhadurmadau
48.3
दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ
शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ
Dridhayudhau durapatau yuddhe cha kritanishchayau
Shighrahastau dridhakrodhau nityayuktau tarasvinau
48.4
भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि
स्थास्येते सिंहविक्रान्तावश्विनाविव दुःसहौ
न शेषमिह पश्यामि तदा सैन्यस्य संजय
Bhimarjunau purodhaya yada tau ranamurdhani
Sthasyete sinhavikrantavashvinaviva duhsahau
Na sheshamiha pashyami tada sainyasya sanjaya
48.5
तौ ह्यप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ
द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षंस्येते त्वमर्षिणौ
Tau hyapratirathau yuddhe devaputrau maharathau
Draupadyastam pariklesham na kshansyete tvamarshinau
48.6
वृष्णयो वा महेष्वासा पाञ्चाला वा महौजसः
युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः
प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम्
Vrishnayo va maheshvasa panchala va mahaujasah
Yudhi satyabhisandhena vasudevena rakshitah
Pradhakshyanti rane parthah putranam mama vahinim
48.7
रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन
न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैरपि संयुगे
Ramakrishnapranitanam vrishninam sutanandana
Na shakyah sahitum vegah parvatairapi sanyuge
48.8
तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः
शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति
Tesham madhye maheshvaso bhimo bhimaparakramah
Shaikyaya viraghatinya gadaya vicharishyati
48.9
तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः
गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः
Tatha gandivanirghosham visphurjitamivashaneh
Gadavegam cha bhimasya nalam sodhum naradhipah
48.10
ततोऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः
स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा
Tatoham suhridam vacho duryodhanavashanugah
Smaraniyah smarishyami maya ya na kritah pura
48.11
संजय उवाच
व्यतिक्रमोऽयं सुमहांस्त्वया राजन्नुपेक्षितः
समर्थेनापि यन्मोहात्पुत्रस्ते न निवारितः
Sanjaya uvacha
Vyatikramoyam sumahanstvaya rajannupekshitah
Samarthenapi yanmohatputraste na nivaritah
48.12
श्रुत्वा हि निर्जितान्द्यूते पाण्डवान्मधुसूदनः
त्वरितः काम्यके पार्थान्समभावयदच्युतः
Shrutva hi nirjitandyute pandavanmadhusudanah
Tvaritah kamyake parthansamabhavayadachyutah
48.13
द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
विराटो धृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः
Drupadasya tatha putra dhrishtadyumnapurogamah
Virato dhrishtaketushcha kekayashcha maharathah
48.14
तैश्च यत्कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान्पराजितान्
चारेण विदितं सर्वं तन्मया वेदितं च ते
Taishcha yatkathitam tatra drishtva parthanparajitan
Charena viditam sarvam tanmaya veditam cha te
48.15
समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः
सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान्हरिः
Samagamya vritastatra pandavairmadhusudanah
Sarathye phalgunasyajau tathetyaha cha tanharih
48.16
अमर्षितो हि कृष्णोऽपि दृष्ट्वा पार्थांस्तथागतान्
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गानब्रवीच्च युधिष्ठिरम्
Amarshito hi krishnopi drishtva parthanstathagatan
Krishnajinottarasanganabravichcha yudhishthiram
48.17
या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह
राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लभा
Ya sa samriddhih parthanamindraprasthe babhuva ha
Rajasuye maya drishta nripairanyaih sudurlabha
48.18
यत्र सर्वान्महीपालाञ्शस्त्रतेजोभयार्दितान्
सवङ्गाङ्गान्सपौण्ड्रोड्रान्सचोलद्रविडान्धकान्
Yatra sarvanmahipalanshastratejobhayarditan
Savangangansapaundrodransacholadravidandhakan
48.19
सागरानूपगांश्चैव ये च पत्तनवासिनः
सिंहलान्बर्बरान्म्लेच्छान्ये च जाङ्गलवासिनः
Sagaranupaganshchaiva ye cha pattanavasinah
Sinhalanbarbaranmlechchhanye cha jangalavasinah
48.20
पश्चिमानि च राज्यानि शतशः सागरान्तिकान्
पह्लवान्दरदान्सर्वान्किरातान्यवनाञ्शकान्
Pashchimani cha rajyani shatashah sagarantikan
Pahlavandaradansarvankiratanyavananshakan
48.21
हारहूणांश्च चीनांश्च तुखारान्सैन्धवांस्तथा
जागुडान्रमठान्मुण्डान्स्त्रीराज्यानथ तङ्गणान्
Harahunanshcha chinanshcha tukharansaindhavanstatha
Jagudanramathanmundanstrirajyanatha tanganan
48.22
एते चान्ये च बहवो ये च ते भरतर्षभ
आगतानहमद्राक्षं यज्ञे ते परिवेषकान्
Ete chanye cha bahavo ye cha te bharatarshabha
Agatanahamadraksham yagye te pariveshakan
48.23
सा ते समृद्धिर्यैरात्ता चपला प्रतिसारिणी
आदाय जीवितं तेषामाहरिष्यामि तामहम्
Sa te samriddhiryairatta chapala pratisarini
Adaya jivitam teshamaharishyami tamaham
48.24
रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनयमैस्तथा
अक्रूरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च
धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च
Ramena saha kauravya bhimarjunayamaistatha
Akruragadasambaishcha pradyumnenahukena cha
Dhrishtadyumnena virena shishupalatmajena cha
48.25
दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत
दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यते
Duryodhanam rane hatva sadyah karnam cha bharata
Duhshasanam saubaleyam yashchanyah pratiyotsyate
48.26
ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन्
धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्
Tatastvam hastinapure bhratribhih sahito vasan
Dhartarashtrim shriyam prapya prashadhi prithivimimam
48.27
अथैनमब्रवीद्राजा तस्मिन्वीरसमागमे
शृण्वत्सु तेषु सर्वेषु धृष्टद्युम्नमुखेषु च
Athainamabravidraja tasminvirasamagame
Shrinvatsu teshu sarveshu dhrishtadyumnamukheshu cha
48.28
प्रतिगृह्णामि ते वाचं सत्यामेतां जनार्दन
अमित्रान्मे महाबाहो सानुबन्धान्हनिष्यसि
Pratigrihnami te vacham satyametam janardana
Amitranme mahabaho sanubandhanhanishyasi
48.29
वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव
प्रतिज्ञातो वने वासो राजमध्ये मया ह्ययम्
Varshattrayodashadurdhvam satyam mam kuru keshava
Pratigyato vane vaso rajamadhye maya hyayam
48.30
तद्धर्मराजवचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः
धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते शमयामासुरञ्जसा
केशवं मधुरैर्वाक्यैः कालयुक्तैरमर्षितम्
Taddharmarajavachanam pratishrutya sabhasadah
Dhrishtadyumnapurogaste shamayamasuranjasa
Keshavam madhurairvakyaih kalayuktairamarshitam
48.31
पाञ्चालीं चाहुरक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः
दुर्योधनस्तव क्रोधाद्देवि त्यक्ष्यति जीवितम्
प्रतिजानीम ते सत्यं मा शुचो वरवर्णिनि
Panchalim chahuraklishtam vasudevasya shrinvatah
Duryodhanastava krodhaddevi tyakshyati jivitam
Pratijanima te satyam ma shucho varavarnini
48.32
ये स्म ते कुपितां कृष्णे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा
मांसानि तेषां खादन्तो हसिष्यन्ति मृगद्विजाः
Ye sma te kupitam krishne drishtva tvam prahasanstada
Mansani tesham khadanto hasishyanti mrigadvijah
48.33
पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा
उत्तमाङ्गानि कर्षन्तो यैस्त्वं कृष्टा सभातले
Pasyanti rudhiram tesham gridhra gomayavastatha
Uttamangani karshanto yaistvam krishta sabhatale
48.34
तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले
क्रव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत्
Tesham drakshyasi panchali gatrani prithivitale
Kravyadaih krishyamanani bhakshyamanani chasakrit
48.35
परिक्लिष्टासि यैस्तत्र यैश्चापि समुपेक्षिता
तेषामुत्कृत्तशिरसां भूमिः पास्यति शोणितम्
Pariklishtasi yaistatra yaishchapi samupekshita
Teshamutkrittashirasam bhumih pasyati shonitam
48.36
एवं बहुविधा वाचस्तदोचुः पुरुषर्षभाः
सर्वे तेजस्विनः शूराः सर्वे चाहतलक्षणाः
Evam bahuvidha vachastadochuh purusharshabhah
Sarve tejasvinah shurah sarve chahatalakshanah
48.37
ते धर्मराजेन वृता वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात्
पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः
Te dharmarajena vrita varshadurdhvam trayodashat
Puraskrityopayasyanti vasudevam maharathah
48.38
रामश्च कृष्णश्च धनंजयश्च; प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ
माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः; पाञ्चालपुत्राः सह धर्मराज्ञा
Ramashcha krishnashcha dhananjayashcha; pradyumnasambau yuyudhanabhimau
Madrisutau kekayarajaputrah; panchalaputrah saha dharmaragya
48.39
एतान्सर्वाँल्लोकवीरानजेया;न्महात्मनः सानुबन्धान्ससैन्यान्
को जीवितार्थी समरे प्रत्युदीया;त्क्रुद्धान्सिंहान्केसरिणो यथैव
Etansarvanllokaviranajeya;nmahatmanah sanubandhansasainyan
Ko jivitarthi samare pratyudiya;tkruddhansinhankesarino yathaiva
48.40
धृतराष्ट्र उवाच
यन्माब्रवीद्विदुरो द्यूतकाले; त्वं पाण्डवाञ्जेष्यसि चेन्नरेन्द्र
ध्रुवं कुरूणामयमन्तकालो; महाभयो भविता शोणितौघः
Dhritarashtra uvacha
Yanmabravidviduro dyutakale; tvam pandavanjeshyasi chennarendra
Dhruvam kurunamayamantakalo; mahabhayo bhavita shonitaughah
48.41
मन्ये तथा तद्भवितेति सूत; यथा क्षत्ता प्राह वचः पुरा माम्
असंशयं भविता युद्धमेत;द्गते काले पाण्डवानां यथोक्तम्
Manye tatha tadbhaviteti suta; yatha kshatta praha vachah pura mam
Asanshayam bhavita yuddhameta;dgate kale pandavanam yathoktam