UtshovChapter 46
46.1
जनमेजय उवाच
अत्यद्भुतमिदं कर्म पार्थस्यामिततेजसः
धृतराष्ट्रो महातेजाः श्रुत्वा विप्र किमब्रवीत्
Janamejaya uvacha
Atyadbhutamidam karma parthasyamitatejasah
Dhritarashtro mahatejah shrutva vipra kimabravit
46.2
वैशंपायन उवाच
शक्रलोकगतं पार्थं श्रुत्वा राजाम्बिकासुतः
द्वैपायनादृषिश्रेष्ठात्संजयं वाक्यमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Shakralokagatam partham shrutva rajambikasutah
Dvaipayanadrishishreshthatsanjayam vakyamabravit
46.3
श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः
कच्चित्तवापि विदितं यथातथ्येन सारथे
Shrutam me suta kartsnyena karma parthasya dhimatah
Kachchittavapi viditam yathatathyena sarathe
46.4
प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः
मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति
Pramatto gramyadharmeshu mandatma papanishchayah
Mama putrah sudurbuddhih prithivim ghatayishyati
46.5
यस्य नित्यमृता वाचः स्वैरेष्वपि महात्मनः
त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनंजयः
Yasya nityamrita vachah svaireshvapi mahatmanah
Trailokyamapi tasya syadyoddha yasya dhananjayah
46.6
अस्यतः कर्णिनाराचांस्तीक्ष्णाग्रांश्च शिलाशितान्
कोऽर्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेदपि मृत्युर्जरातिगः
Asyatah karninarachanstikshnagranshcha shilashitan
Korjunasyagratastishthedapi mrityurjaratigah
46.7
मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशं गताः
येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः प्रत्युपस्थितम्
Mama putra duratmanah sarve mrityuvasham gatah
Yesham yuddham duradharshaih pandavaih pratyupasthitam
46.8
तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः
अनिशं चिन्तयानोऽपि य एनमुदियाद्रथी
Tasyaiva cha na pashyami yudhi gandivadhanvanah
Anisham chintayanopi ya enamudiyadrathi
46.9
द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मोऽपि वा रणे
महान्स्यात्संशयो लोके न तु पश्यामि नो जयम्
Dronakarnau pratiyatam yadi bhishmopi va rane
Mahansyatsanshayo loke na tu pashyami no jayam
46.10
घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः
अमर्षी बलवान्पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः
Ghrini karnah pramadi cha acharyah sthaviro guruh
Amarshi balavanparthah sanrambhi dridhavikramah
46.11
भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वशोऽप्यपराजितम्
सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः
Bhavetsutumulam yuddham sarvashopyaparajitam
Sarve hyastravidah shurah sarve prapta mahadyashah
46.12
अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन्पराजिताः
वधे नूनं भवेच्छान्तिस्तेषां वा फल्गुनस्य वा
Api sarveshvaratvam hi na vanchheranparajitah
Vadhe nunam bhavechchhantistesham va phalgunasya va
46.13
न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते
मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति समुत्थितः
Na tu hantarjunasyasti jeta vasya na vidyate
Manyustasya katham shamyenmandanprati samutthitah
46.14
त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत्
जिगाय पार्थिवान्सर्वान्राजसूये महाक्रतौ
Tridasheshasamo virah khandavegnimatarpayat
Jigaya parthivansarvanrajasuye mahakratau
46.15
शेषं कुर्याद्गिरेर्वज्रं निपतन्मूर्ध्नि संजय
न तु कुर्युः शराः शेषमस्तास्तात किरीटिना
Shesham kuryadgirervajram nipatanmurdhni sanjaya
Na tu kuryuh sharah sheshamastastata kiritina
46.16
यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम्
तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास्तप्स्यन्ति मे सुतान्
Yatha hi kirana bhanostapantiha characharam
Tatha parthabhujotsrishtah sharastapsyanti me sutan
46.17
अपि वा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः
प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः
Api va rathaghoshena bhayarta savyasachinah
Pratibhati vidirneva sarvato bharati chamuh
46.18
यदुद्वपन्प्रवपंश्चैव बाणा;न्स्थाताततायी समरे किरीटी
सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा; भवेद्यथा तद्वदपारणीयः
Yadudvapanpravapanshchaiva bana;nsthatatatayi samare kiriti
Srishtontakah sarvaharo vidhatra; bhavedyatha tadvadaparaniyah
46.19
संजय उवाच
यदेतत्कथितं राजंस्त्वया दुर्योधनं प्रति
सर्वमेतद्यथात्थ त्वं नैतन्मिथ्या महीपते
Sanjaya uvacha
Yadetatkathitam rajanstvaya duryodhanam prati
Sarvametadyathattha tvam naitanmithya mahipate
46.20
मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्तेऽमितौजसः
दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम्
Manyuna hi samavishtah pandavastemitaujasah
Drishtva krishnam sabham nitam dharmapatnim yashasvinim
46.21
दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा ते दारुणोदयाः
कर्णस्य च महाराज न स्वप्स्यन्तीति मे मतिः
Duhshasanasya ta vachah shrutva te darunodayah
Karnasya cha maharaja na svapsyantiti me matih
46.22
श्रुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे
एकादशतनुः स्थाणुर्धनुषा परितोषितः
Shrutam hi te maharaja yatha parthena sanyuge
Ekadashatanuh sthanurdhanusha paritoshitah
46.23
कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फल्गुनम्
जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान्स्वयम्
Kairatam veshamasthaya yodhayamasa phalgunam
Jigyasuh sarvadeveshah kapardi bhagavansvayam
46.24
तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम्
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम्
Tatrainam lokapalaste darshayamasurarjunam
Astrahetoh parakrantam tapasa kauravarshabham
46.25
नैतदुत्सहतेऽन्यो हि लब्धुमन्यत्र फल्गुनात्
साक्षाद्दर्शनमेतेषामीश्वराणां नरो भुवि
Naitadutsahatenyo hi labdhumanyatra phalgunat
Sakshaddarshanameteshamishvaranam naro bhuvi
46.26
महेश्वरेण यो राजन्न जीर्णो ग्रस्तमूर्तिमान्
कस्तमुत्सहते वीरं युद्धे जरयितुं पुमान्
Maheshvarena yo rajanna jirno grastamurtiman
Kastamutsahate viram yuddhe jarayitum puman
46.27
आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम्
द्रौपदीं परिकर्षद्भिः कोपयद्भिश्च पाण्डवान्
Asaditamidam ghoram tumulam lomaharshanam
Draupadim parikarshadbhih kopayadbhishcha pandavan
46.28
यत्र विस्फुरमाणोष्ठो भीमः प्राह वचो महत्
दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ
Yatra visphuramanoshtho bhimah praha vacho mahat
Drishtva duryodhanenoru draupadya darshitavubhau
46.29
ऊरू भेत्स्यामि ते पाप गदया वज्रकल्पया
त्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्द्यूतदेविनः
Uru bhetsyami te papa gadaya vajrakalpaya
Trayodashanam varshanamante durdyutadevinah
46.30
सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः
सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः
Sarve praharatam shreshthah sarve chamitatejasah
Sarve sarvastravidvanso devairapi sudurjayah
46.31
मन्ये मन्युसमुद्धूताः पुत्राणां तव संयुगे
अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्षसमन्विताः
Manye manyusamuddhutah putranam tava sanyuge
Antam parthah karishyanti viryamarshasamanvitah
46.32
धृतराष्ट्र उवाच
किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः
पर्याप्तं वैरमेतावद्यत्कृष्णा सा सभां गता
Dhritarashtra uvacha
Kim kritam suta karnena vadata parusham vachah
Paryaptam vairametavadyatkrishna sa sabham gata
46.33
अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन्मन्दचेतसः
येषां भ्राता गुरुर्ज्येष्ठो विनये नावतिष्ठते
Apidanim mama sutastishtheranmandachetasah
Yesham bhrata gururjyeshtho vinaye navatishthate
46.34
ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाक्
दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टमचेतनम्
Mamapi vachanam suta na shushrushati mandabhak
Drishtva mam chakshusha hinam nirvicheshtamachetanam
46.35
ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्णसौबलकादयः
तेऽप्यस्य भूयसो दोषान्वर्धयन्ति विचेतसः
Ye chasya sachiva mandah karnasaubalakadayah
Tepyasya bhuyaso doshanvardhayanti vichetasah
46.36
स्वैरमुक्ता अपि शराः पार्थेनामिततेजसा
निर्दहेयुर्मम सुतान्किं पुनर्मन्युनेरिताः
Svairamukta api sharah parthenamitatejasa
Nirdaheyurmama sutankim punarmanyuneritah
46.37
पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनिःसृताः
दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि
Parthabahubalotsrishta mahachapavinihsritah
Divyastramantramuditah sadayeyuh suranapi
46.38
यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दनः
हरिस्त्रैलोक्यनाथः स किं नु तस्य न निर्जितम्
Yasya mantri cha gopta cha suhrichchaiva janardanah
Haristrailokyanathah sa kim nu tasya na nirjitam
46.39
इदं च सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय
महादेवेन बाहुभ्यां यत्समेत इति श्रुतिः
Idam cha sumahachchitramarjunasyeha sanjaya
Mahadevena bahubhyam yatsameta iti shrutih
46.40
प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा
फल्गुनेन सहायार्थे वह्नेर्दामोदरेण च
Pratyaksham sarvalokasya khandave yatkritam pura
Phalgunena sahayarthe vahnerdamodarena cha
46.41
सर्वथा नास्ति मे पुत्रः सामात्यः सहबान्धवः
क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते
Sarvatha nasti me putrah samatyah sahabandhavah
Kruddhe parthe cha bhime cha vasudeve cha satvate