UtshovChapter 40
40.1
वैशंपायन उवाच
गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु
पिनाकपाणिर्भगवान्सर्वपापहरो हरः
Vaishampayana uvacha
Gateshu teshu sarveshu tapasvishu mahatmasu
Pinakapanirbhagavansarvapapaharo harah
40.2
कैरातं वेषमास्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम्
विभ्राजमानो वपुषा गिरिर्मेरुरिवापरः
Kairatam veshamasthaya kanchanadrumasannibham
Vibhrajamano vapusha girirmerurivaparah
40.3
श्रीमद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान्
निष्पपात महार्चिष्मान्दहन्कक्षमिवानलः
Shrimaddhanurupadaya sharanshchashivishopaman
Nishpapata maharchishmandahankakshamivanalah
40.4
देव्या सहोमया श्रीमान्समानव्रतवेषया
नानावेषधरैर्हृष्टैर्भूतैरनुगतस्तदा
Devya sahomaya shrimansamanavrataveshaya
Nanaveshadharairhrishtairbhutairanugatastada
40.5
किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिश्चानु सहस्रशः
अशोभत तदा राजन्स देवोऽतीव भारत
Kirataveshaprachchhannah stribhishchanu sahasrashah
Ashobhata tada rajansa devotiva bharata
40.6
क्षणेन तद्वनं सर्वं निःशब्दमभवत्तदा
नादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्युपारमत्
Kshanena tadvanam sarvam nihshabdamabhavattada
Nadah prasravananam cha pakshinam chapyuparamat
40.7
स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः
मूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम्
Sa sannikarshamagamya parthasyaklishtakarmanah
Mukam nama diteh putram dadarshadbhutadarshanam
40.8
वाराहं रूपमास्थाय तर्कयन्तमिवार्जुनम्
हन्तुं परमदुष्टात्मा तमुवाचाथ फल्गुनः
Varaham rupamasthaya tarkayantamivarjunam
Hantum paramadushtatma tamuvachatha phalgunah
40.9
गाण्डीवं धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान्
सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन्
Gandivam dhanuradaya sharanshchashivishopaman
Sajyam dhanurvaram kritva jyaghoshena ninadayan
40.10
यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम्
तस्मात्त्वां पूर्वमेवाहं नेष्यामि यमसादनम्
Yanmam prarthayase hantumanagasamihagatam
Tasmattvam purvamevaham neshyami yamasadanam
40.11
तं दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तं फल्गुनं दृढधन्विनम्
किरातरूपी सहसा वारयामास शंकरः
Tam drishtva praharishyantam phalgunam dridhadhanvinam
Kiratarupi sahasa varayamasa shankarah
40.12
मयैष प्रार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभः
अनादृत्यैव तद्वाक्यं प्रजहाराथ फल्गुनः
Mayaisha prarthitah purvam nilameghasamaprabhah
Anadrityaiva tadvakyam prajaharatha phalgunah
40.13
किरातश्च समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः
प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम्
Kiratashcha samam tasminnekalakshye mahadyutih
Pramumochashaniprakhyam sharamagnishikhopamam
40.14
तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः
मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा
Tau muktau sayakau tabhyam samam tatra nipetatuh
Mukasya gatre vistirne shailasanhanane tada
40.15
यथाशनिविनिष्पेषो वज्रस्येव च पर्वते
तथा तयोः संनिपातः शरयोरभवत्तदा
Yathashanivinishpesho vajrasyeva cha parvate
Tatha tayoh sannipatah sharayorabhavattada
40.16
स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यैः पन्नगैरिव
ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम्
Sa viddho bahubhirbanairdiptasyaih pannagairiva
Mamara rakshasam rupam bhuyah kritva vibhishanam
40.17
ददर्शाथ ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम्
किरातवेषप्रच्छन्नं स्त्रीसहायममित्रहा
तमब्रवीत्प्रीतमनाः कौन्तेयः प्रहसन्निव
Dadarshatha tato jishnuh purusham kanchanaprabham
Kirataveshaprachchhannam strisahayamamitraha
Tamabravitpritamanah kaunteyah prahasanniva
40.18
को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृतः
न त्वमस्मिन्वने घोरे बिभेषि कनकप्रभ
Ko bhavanatate shunye vane striganasanvritah
Na tvamasminvane ghore bibheshi kanakaprabha
40.19
किमर्थं च त्वया विद्धो मृगोऽयं मत्परिग्रहः
मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः
Kimartham cha tvaya viddho mrigoyam matparigrahah
Mayabhipannah purvam hi rakshasoyamihagatah
40.20
कामात्परिभवाद्वापि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
न ह्येष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयि
तेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात्पर्वताश्रय
Kamatparibhavadvapi na me jivanvimokshyase
Na hyesha mrigayadharmo yastvayadya krito mayi
Tena tvam bhranshayishyami jivitatparvatashraya
40.21
इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निव
उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम्
Ityuktah pandaveyena kiratah prahasanniva
Uvacha shlakshnaya vacha pandavam savyasachinam
40.22
ममैवायं लक्ष्यभूतः पूर्वमेव परिग्रहः
ममैव च प्रहारेण जीविताद्व्यवरोपितः
Mamaivayam lakshyabhutah purvameva parigrahah
Mamaiva cha praharena jivitadvyavaropitah
40.23
दोषान्स्वान्नार्हसेऽन्यस्मै वक्तुं स्वबलदर्पितः
अभिषक्तोऽस्मि मन्दात्मन्न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
Doshansvannarhasenyasmai vaktum svabaladarpitah
Abhishaktosmi mandatmanna me jivanvimokshyase
40.24
स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिव
घटस्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान्
Sthiro bhavasva mokshyami sayakanashaniniva
Ghatasva paraya shaktya muncha tvamapi sayakan
40.25
ततस्तौ तत्र संरब्धौ गर्जमानौ मुहुर्मुहुः
शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम्
Tatastau tatra sanrabdhau garjamanau muhurmuhuh
Sharairashivishakaraistatakshate parasparam
40.26
ततोऽर्जुनः शरवर्षं किराते समवासृजत्
तत्प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शंकरः
Tatorjunah sharavarsham kirate samavasrijat
Tatprasannena manasa pratijagraha shankarah
40.27
मुहूर्तं शरवर्षं तत्प्रतिगृह्य पिनाकधृक्
अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः
Muhurtam sharavarsham tatpratigrihya pinakadhrik
Akshatena sharirena tasthau giririvachalah
40.28
स दृष्ट्वा बाणवर्षं तन्मोघीभूतं धनंजयः
परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत्
Sa drishtva banavarsham tanmoghibhutam dhananjayah
Paramam vismayam chakre sadhu sadhviti chabravit
40.29
अहोऽयं सुकुमाराङ्गो हिमवच्छिखरालयः
गाण्डीवमुक्तान्नाराचान्प्रतिगृह्णात्यविह्वलः
Ahoyam sukumarango himavachchhikharalayah
Gandivamuktannarachanpratigrihnatyavihvalah
40.30
कोऽयं देवो भवेत्साक्षाद्रुद्रो यक्षः सुरेश्वरः
विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागमः
Koyam devo bhavetsakshadrudro yakshah sureshvarah
Vidyate hi girishreshthe tridashanam samagamah
40.31
न हि मद्बाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशः
शक्तोऽन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम्
Na hi madbanajalanamutsrishtanam sahasrashah
Shaktonyah sahitum vegamrite devam pinakinam
40.32
देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः
अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्
Devo va yadi va yaksho rudradanyo vyavasthitah
Ahamenam sharaistikshnairnayami yamasadanam
40.33
ततो हृष्टमना जिष्णुर्नाराचान्मर्मभेदिनः
व्यसृजच्छतधा राजन्मयूखानिव भास्करः
Tato hrishtamana jishnurnarachanmarmabhedinah
Vyasrijachchhatadha rajanmayukhaniva bhaskarah
40.34
तान्प्रसन्नेन मनसा भगवाँल्लोकभावनः
शूलपाणिः प्रत्यगृह्णाच्छिलावर्षमिवाचलः
Tanprasannena manasa bhagavanllokabhavanah
Shulapanih pratyagrihnachchhilavarshamivachalah
40.35
क्षणेन क्षीणबाणोऽथ संवृत्तः फल्गुनस्तदा
वित्रासं च जगामाथ तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम्
Kshanena kshinabanotha sanvrittah phalgunastada
Vitrasam cha jagamatha tam drishtva sharasankshayam
40.36
चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम्
पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्य खाण्डवे
Chintayamasa jishnustu bhagavantam hutashanam
Purastadakshayau dattau tunau yenasya khandave
40.37
किं नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे बाणाः क्षयं गताः
अयं च पुरुषः कोऽपि बाणान्ग्रसति सर्वशः
Kim nu mokshyami dhanusha yanme banah kshayam gatah
Ayam cha purushah kopi banangrasati sarvashah
40.38
अहमेनं धनुष्कोट्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम्
नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति
Ahamenam dhanushkotya shulagreneva kunjaram
Nayami dandadharasya yamasya sadanam prati
40.39
संप्रायुध्यद्धनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहा
तदप्यस्य धनुर्दिव्यं जग्रास गिरिगोचरः
Samprayudhyaddhanushkotya kaunteyah paraviraha
Tadapyasya dhanurdivyam jagrasa girigocharah
40.40
ततोऽर्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिष्ठत
युद्धस्यान्तमभीप्सन्वै वेगेनाभिजगाम तम्
Tatorjuno grastadhanuh khadgapaniratishthata
Yuddhasyantamabhipsanvai vegenabhijagama tam
40.41
तस्य मूर्ध्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपि
मुमोच भुजवीर्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः
तस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः
Tasya murdhni shitam khadgamasaktam parvateshvapi
Mumocha bhujaviryena vikramya kurunandanah
Tasya murdhanamasadya paphalasivaro hi sah
40.42
ततो वृक्षैः शिलाभिश्च योधयामास फल्गुनः
यथा वृक्षान्महाकायः प्रत्यगृह्णादथो शिलाः
Tato vrikshaih shilabhishcha yodhayamasa phalgunah
Yatha vrikshanmahakayah pratyagrihnadatho shilah
40.43
किरातरूपी भगवांस्ततः पार्थो महाबलः
मुष्टिभिर्वज्रसंस्पर्शैर्धूममुत्पादयन्मुखे
प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि
Kiratarupi bhagavanstatah partho mahabalah
Mushtibhirvajrasansparshairdhumamutpadayanmukhe
Prajahara duradharshe kiratasamarupini
40.44
ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भृशदारुणैः
किरातरूपी भगवानर्दयामास फल्गुनम्
Tatah shakrashanisamairmushtibhirbhrishadarunaih
Kiratarupi bhagavanardayamasa phalgunam
40.45
ततश्चटचटाशब्दः सुघोरः समजायत
पाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः
Tatashchatachatashabdah sughorah samajayata
Pandavasya cha mushtinam kiratasya cha yudhyatah
40.46
सुमुहूर्तं महद्युद्धमासीत्तल्लोमहर्षणम्
भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव
Sumuhurtam mahadyuddhamasittallomaharshanam
Bhujapraharasanyuktam vritravasavayoriva
40.47
जहाराथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली
पाण्डवं च विचेष्टन्तं किरातोऽप्यहनद्बलात्
Jaharatha tato jishnuh kiratamurasa bali
Pandavam cha vicheshtantam kiratopyahanadbalat
40.48
तयोर्भुजविनिष्पेषात्संघर्षेणोरसोस्तथा
समजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गारधूमवान्
Tayorbhujavinishpeshatsangharshenorasostatha
Samajayata gatreshu pavakongaradhumavan
40.49
तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम्
तेजसा व्याक्रमद्रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन्
Tata enam mahadevah pidya gatraih supiditam
Tejasa vyakramadroshachchetastasya vimohayan
40.50
ततो निपीडितैर्गात्रैः पिण्डीकृत इवाबभौ
फल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत
Tato nipiditairgatraih pindikrita ivababhau
Phalguno gatrasanruddho devadevena bharata
40.51
निरुच्छ्वासोऽभवच्चैव संनिरुद्धो महात्मना
ततः पपात संमूढस्ततः प्रीतोऽभवद्भवः
Niruchchhvasobhavachchaiva sanniruddho mahatmana
Tatah papata sammudhastatah pritobhavadbhavah
40.52
भगवानुवाच
भो भो फल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाप्रतिमेन ते
शौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः
Bhagavanuvacha
Bho bho phalguna tushtosmi karmanapratimena te
Shauryenanena dhritya cha kshatriyo nasti te samah
40.53
समं तेजश्च वीर्यं च ममाद्य तव चानघ
प्रीतस्तेऽहं महाबाहो पश्य मां पुरुषर्षभ
Samam tejashcha viryam cha mamadya tava chanagha
Pritasteham mahabaho pashya mam purusharshabha
40.54
ददानि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्वऋषिर्भवान्
विजेष्यसि रणे शत्रूनपि सर्वान्दिवौकसः
Dadani te vishalaksha chakshuh purvarishirbhavan
Vijeshyasi rane shatrunapi sarvandivaukasah
40.55
वैशंपायन उवाच
ततो देवं महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्
ददर्श फल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम्
Vaishampayana uvacha
Tato devam mahadevam girisham shulapaninam
Dadarsha phalgunastatra saha devya mahadyutim
40.56
स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च
प्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः
Sa janubhyam mahim gatva shirasa pranipatya cha
Prasadayamasa haram parthah parapuranjayah
40.57
अर्जुन उवाच
कपर्दिन्सर्वभूतेश भगनेत्रनिपातन
व्यतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हसि शंकर
Arjuna uvacha
Kapardinsarvabhutesha bhaganetranipatana
Vyatikramam me bhagavankshantumarhasi shankara
40.58
भवगद्दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तोऽस्मीमं महागिरिम्
दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम्
Bhavagaddarshanakankshi praptosmimam mahagirim
Dayitam tava devesha tapasalayamuttamam
40.59
प्रसादये त्वां भगवन्सर्वभूतनमस्कृत
न मे स्यादपराधोऽयं महादेवातिसाहसात्
Prasadaye tvam bhagavansarvabhutanamaskrita
Na me syadaparadhoyam mahadevatisahasat
40.60
कृतो मया यदज्ञानाद्विमर्दोऽयं त्वया सह
शरणं संप्रपन्नाय तत्क्षमस्वाद्य शंकर
Krito maya yadagyanadvimardoyam tvaya saha
Sharanam samprapannaya tatkshamasvadya shankara
40.61
वैशंपायन उवाच
तमुवाच महातेजाः प्रहस्य वृषभध्वजः
प्रगृह्य रुचिरं बाहुं क्षान्तमित्येव फल्गुनम्
Vaishampayana uvacha
Tamuvacha mahatejah prahasya vrishabhadhvajah
Pragrihya ruchiram bahum kshantamityeva phalgunam