UtshovChapter 33
33.1
द्रौपद्युवाच
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम्
Draupadyuvacha
Navamanye na garhe cha dharmam partha kathanchana
Ishvaram kuta evahamavamansye prajapatim
33.2
आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे
Artaham pralapamidamiti mam viddhi bharata
Bhuyashcha vilapishyami sumanastannibodha me
33.3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः
Karma khalviha kartavyam jatenamitrakarshana
Akarmano hi jivanti sthavara netare janah
33.4
आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम्
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर
A matristanapanachcha yavachchhayyopasarpanam
Jangamah karmana vrittimapnuvanti yudhishthira
33.5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च
Jangameshu visheshena manushya bharatarshabha
Ichchhanti karmana vrittimavaptum pretya cheha cha
33.6
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्
Utthanamabhijananti sarvabhutani bharata
Pratyaksham phalamashnanti karmanam lokasakshikam
33.7
पश्यामि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः
अपि धाता विधाता च यथायमुदके बकः
Pashyami svam samutthanamupajivanti jantavah
Api dhata vidhata cha yathayamudake bakah
33.8
स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सोऽस्ति वा
Svakarma kuru ma glasih karmana bhava danshitah
Krityam hi yobhijanati sahasre nasti sosti va
33.9
तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा
भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवानपि
Tasya chapi bhavetkaryam vivriddhau rakshane tatha
Bhakshyamano hyanavapah kshiyate himavanapi
33.10
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि
अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्
नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन
Utsideranprajah sarva na kuryuh karma chedyadi
Api chapyaphalam karma pashyamah kurvato janan
Nanyatha hyabhijananti vrittim loke kathanchana
33.11
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः
उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते
Yashcha dishtaparo loke yashchayam hathavadakah
Ubhavapasadavetau karmabuddhih prashasyate
33.12
यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत्
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवाम्भसि
Yo hi dishtamupasino nirvicheshtah sukham svapet
Avasidetsudurbuddhiramo ghata ivambhasi
33.13
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः
Tathaiva hathabuddhiryah shaktah karmanyakarmakrit
Asita na chiram jivedanatha iva durbalah
33.14
अकस्मादपि यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्
Akasmadapi yah kashchidartham prapnoti purushah
Tam hatheneti manyante sa hi yatno na kasyachit
33.15
यच्चापि किंचित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम्
Yachchapi kinchitpurusho dishtam nama labhatyuta
Daivena vidhina partha taddaivamiti nishchitam
33.16
यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति स्मृतम्
Yatsvayam karmana kinchitphalamapnoti purushah
Pratyaksham chakshusha drishtam tatpaurushamiti smritam
33.17
स्वभावतः प्रवृत्तोऽन्यः प्राप्नोत्यर्थानकारणात्
तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम
Svabhavatah pravrittonyah prapnotyarthanakaranat
Tatsvabhavatmakam viddhi phalam purushasattama
33.18
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः
Evam hathachcha daivachcha svabhavatkarmanastatha
Yani prapnoti purushastatphalam purvakarmanah
33.19
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम्
Dhatapi hi svakarmaiva taistairhetubhirishvarah
Vidadhati vibhajyeha phalam purvakritam nrinam
33.20
यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्
Yaddhyayam purushah kinchitkurute vai shubhashubham
Taddhatrivihitam viddhi purvakarmaphalodayam
33.21
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि
स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः
Karanam tasya dehoyam dhatuh karmani karmani
Sa yatha prerayatyenam tathayam kurutevashah
33.22
तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि
Teshu teshu hi krityeshu viniyokta maheshvarah
Sarvabhutani kaunteya karayatyavashanyapi
33.23
मनसार्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा
बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम्
Manasarthanvinishchitya pashchatprapnoti karmana
Buddhipurvam svayam dhirah purushastatra karanam
33.24
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी
Sankhyatum naiva shakyani karmani purusharshabha
Agaranagaranam hi siddhih purushahaituki
33.25
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः
धिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये
Tile tailam gavi kshiram kashthe pavakamantatah
Dhiya dhiro vijaniyadupayam chasya siddhaye
33.26
ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धये
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः
Tatah pravartate pashchatkaraneshvasya siddhaye
Tam siddhimupajivanti karmanamiha jantavah
33.27
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम्
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते
Kushalena kritam karma kartra sadhu vinishchitam
Idam tvakushaleneti visheshadupalabhyate
33.28
इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम्
Ishtapurtaphalam na syanna shishyo na gururbhavet
Purushah karmasadhyeshu syachchedayamakaranam
33.29
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह
Kartritvadeva purushah karmasiddhau prashasyate
Asiddhau nindyate chapi karmanashah katham tviha
33.30
सर्वमेव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत
पुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते
Sarvameva hathenaike dishtenaike vadantyuta
Purushaprayatnajam kechittraidhametanniruchyate
33.31
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः
Na chaivaitavata karyam manyanta iti chapare
Asti sarvamadrishyam tu dishtam chaiva tatha hathah
Drishyate hi hathachchaiva dishtachcharthasya santatih
33.32
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः
Kinchiddaivaddhathatkinchitkinchideva svakarmatah
Purushah phalamapnoti chaturtham natra karanam
Kushalah pratijananti ye tattvavidusho janah
33.33
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः
यदि न स्यान्न भूतानां कृपणो नाम कश्चन
Tathaiva dhata bhutanamishtanishtaphalapradah
Yadi na syanna bhutanam kripano nama kashchana
33.34
यं यमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुराकृतम्
Yam yamarthamabhiprepsuh kurute karma purushah
Tattatsaphalameva syadyadi na syatpurakritam
33.35
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते
Tridvaramarthasiddhim tu nanupashyanti ye narah
Tathaivanarthasiddhim cha yatha lokastathaiva te
33.36
कर्तव्यं त्वेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुषः
Kartavyam tveva karmeti manoresha vinishchayah
Ekantena hyanihoyam parabhavati purushah
33.37
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित्
Kurvato hi bhavatyeva prayeneha yudhishthira
Ekantaphalasiddhim tu na vindatyalasah kvachit
33.38
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते
कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्यते
Asambhave tvasya hetuh prayashchittam tu lakshyate
Krite karmani rajendra tathanrinyamavapyate
33.39
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम्
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते
Alakshmiravishatyenam shayanamalasam naram
Nihsanshayam phalam labdhva daksho bhutimupashnute
33.40
अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्वचित्
Anartham sanshayavastham vrinvate muktasanshayah
Dhira narah karmarata na tu nihsanshayam kvachit
33.41
एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम्
न तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते
Ekantena hyanarthoyam vartatesmasu sampratam
Na tu nihsanshayam na syattvayi karmanyavasthite
33.42
अथ वा सिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तथैव ते
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भ्रात्रोश्च यमयोरपि
Atha va siddhireva syanmahima tu tathaiva te
Vrikodarasya bibhatsorbhratroshcha yamayorapi
33.43
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः
विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम्
Anyesham karma saphalamasmakamapi va punah
Viprakarshena budhyeta kritakarma yatha phalam
33.44
पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्युत
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम्
Prithivim langalenaiva bhittva bijam vapatyuta
Astetha karshakastushnim parjanyastatra karanam
33.45
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्कृतं तत्सकलं मया
Vrishtishchennanugrihniyadanenastatra karshakah
Yadanyah purushah kuryatkritam tatsakalam maya
33.46
तच्चेदफलमस्माकं नापराधोऽस्ति नः क्वचित्
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत्
Tachchedaphalamasmakam naparadhosti nah kvachit
Iti dhironvavekshyaiva natmanam tatra garhayet
33.47
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावेतौ ह्यस्य कर्मणः
सिद्धिर्वाप्यथ वासिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा
Kurvato narthasiddhirme bhavatiti ha bharata
Nirvedo natra gantavyo dvavetau hyasya karmanah
Siddhirvapyatha vasiddhirapravrittiratonyatha
33.48
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव वा
अनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यतेऽच्युत
Bahunam samavaye hi bhavanam karma sidhyati
Gunabhave phalam nyunam bhavatyaphalameva va
Anarambhe tu na phalam na guno drishyatechyuta
33.49
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्ति वृद्धये
युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम्
Deshakalavupayanshcha mangalam svasti vriddhaye
Yunakti medhaya dhiro yathashakti yathabalam
33.50
अप्रमत्तेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः
Apramattena tatkaryamupadeshta parakramah
Bhuyishtham karmayogeshu sarva eva parakramah
33.51
यं तु धीरोऽन्ववेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर्गुणैः
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत्
Yam tu dhironvaveksheta shreyansam bahubhirgunaih
Samnaivartham tato lipsetkarma chasmai prayojayet
33.52
व्यसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिर
अपि सिन्धोर्गिरेर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः
Vyasanam vasya kanksheta vinasham va yudhishthira
Api sindhorgirervapi kim punarmartyadharminah
33.53
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च
Utthanayuktah satatam pareshamantaraishane
Anrinyamapnoti narah parasyatmana eva cha
33.54
न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन
न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति भारत
Na chaivatmavamantavyah purushena kadachana
Na hyatmaparibhutasya bhutirbhavati bharata
33.55
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः
Evam sansthitika siddhiriyam lokasya bharata
Chitra siddhigatih prokta kalavasthavibhagatah
33.56
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम्
सोऽस्मा अर्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ
Brahmanam me pita purvam vasayamasa panditam
Sosma arthamimam praha pitre me bharatarshabha
33.57
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातॄन्मेऽग्राहयत्पुरा
तेषां सांकथ्यमश्रौषमहमेतत्तदा गृहे
Nitim brihaspatiproktam bhratrinmegrahayatpura
Tesham sankathyamashraushamahametattada grihe
33.58
स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन्
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर
Sa mam rajankarmavatimagatamaha santvayan
Shushrushamanamasinam pituranke yudhishthira