UtshovChapter 31
31.1
द्रौपद्युवाच
नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव
पितृपैतामहे वृत्ते वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः
Draupadyuvacha
Namo dhatre vidhatre cha yau moham chakratustava
Pitripaitamahe vritte vodhavye tenyatha matih
31.2
नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च
पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित्
Neha dharmanrishansyabhyam na kshantya narjavena cha
Purushah shriyamapnoti na ghrinitvena karhichit
31.3
त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम्
यत्त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः
Tvam chedvyasanamabhyagadidam bharata duhsaham
Yattvam narhasi napime bhrataraste mahaujasah
31.4
न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत
धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादिह
Na hi tedhyagamanjatu tadanim nadya bharata
Dharmatpriyataram kinchidapi chejjivitadiha
31.5
धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते
ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः
Dharmarthameva te rajyam dharmartham jivitam cha te
Brahmana guravashchaiva janantyapi cha devatah
31.6
भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रेयौ च मया सह
त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः
Bhimasenarjunau chaiva madreyau cha maya saha
Tyajestvamiti me buddhirna tu dharmam parityajeh
31.7
राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः
इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति
Rajanam dharmagoptaram dharmo rakshati rakshitah
Iti me shrutamaryanam tvam tu manye na rakshati
31.8
अनन्या हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्ममेव ते
बुद्धिः सततमन्वेति छायेव पुरुषं निजा
Ananya hi naravyaghra nityada dharmameva te
Buddhih satatamanveti chhayeva purusham nija
31.9
नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः
अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत
Navamanstha hi sadrishannavaranshreyasah kutah
Avapya prithivim kritsnam na te shringamavardhata
31.10
स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान्
दैवतानि पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे
Svahakaraih svadhabhishcha pujabhirapi cha dvijan
Daivatani pitrinshchaiva satatam partha sevase
31.11
ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः
यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्थाश्चैव भारत
Brahmanah sarvakamaiste satatam partha tarpitah
Yatayo mokshinashchaiva grihasthashchaiva bharata
31.12
आरण्यकेभ्यो लौहानि भाजनानि प्रयच्छसि
नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते
Aranyakebhyo lauhani bhajanani prayachchhasi
Nadeyam brahmanebhyaste grihe kinchana vidyate
31.13
यदिदं वैश्वदेवान्ते सायंप्रातः प्रदीयते
तद्दत्त्वातिथिभृत्येभ्यो राजञ्शेषेण जीवसि
Yadidam vaishvadevante sayampratah pradiyate
Taddattvatithibhrityebhyo rajansheshena jivasi
31.14
इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये
वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च यज्ञकर्म च नित्यदा
Ishtayah pashubandhashcha kamyanaimittikashcha ye
Vartante pakayagyashcha yagyakarma cha nityada
31.15
अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते
राष्ट्रादपेत्य वसतो धार्मस्ते नावसीदति
Asminnapi maharanye vijane dasyusevite
Rashtradapetya vasato dharmaste navasidati
31.16
अश्वमेधो राजसूयः पुण्डरीकोऽथ गोसवः
एतैरपि महायज्ञैरिष्टं ते भूरिदक्षिणैः
Ashvamedho rajasuyah pundarikotha gosavah
Etairapi mahayagyairishtam te bhuridakshinaih
31.17
राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये
राज्यं वसून्यायुधानि भ्रातॄन्मां चासि निर्जितः
Rajanparitaya buddhya vishamekshaparajaye
Rajyam vasunyayudhani bhratrinmam chasi nirjitah
31.18
ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः
कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव
Rijormridorvadanyasya hrimatah satyavadinah
Kathamakshavyasanaja buddhirapatita tava
31.19
अतीव मोहमायाति मनश्च परिदूयते
निशाम्य ते दुःखमिदमिमां चापदमीदृशीम्
Ativa mohamayati manashcha pariduyate
Nishamya te duhkhamidamimam chapadamidrishim
31.20
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Ishvarasya vashe lokastishthate natmano yatha
31.21
धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये
दधाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन्
Dhataiva khalu bhutanam sukhaduhkhe priyapriye
Dadhati sarvamishanah purastachchhukramuchcharan
31.22
यथा दारुमयी योषा नरवीर समाहिता
ईरयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः
Yatha darumayi yosha naravira samahita
Irayatyangamangani tatha rajannimah prajah
31.23
आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत
ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम्
Akasha iva bhutani vyapya sarvani bharata
Ishvaro vidadhatiha kalyanam yachcha papakam
31.24
शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नियतोऽयमनीश्वरः
ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषां नात्मनः प्रभुः
Shakunistantubaddho va niyatoyamanishvarah
Ishvarasya vashe tishthannanyesham natmanah prabhuh
31.25
मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः
धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः
Manih sutra iva proto nasyota iva govrishah
Dhaturadeshamanveti tanmayo hi tadarpanah
31.26
नात्माधीनो मनुष्योऽयं कालं भवति कंचन
स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलाद्वृक्ष इव च्युतः
Natmadhino manushyoyam kalam bhavati kanchana
Srotaso madhyamapannah kuladvriksha iva chyutah
31.27
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च
Agyo janturanishoyamatmanah sukhaduhkhayoh
Ishvaraprerito gachchhetsvargam narakameva cha
31.28
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः
धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत
Yatha vayostrinagrani vasham yanti baliyasah
Dhaturevam vasham yanti sarvabhutani bharata
31.29
आर्यकर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वरः
व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते
Aryakarmani yunjanah pape va punarishvarah
Vyapya bhutani charate na chayamiti lakshyate
31.30
हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम्
येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः
Hetumatramidam dhatuh shariram kshetrasangyitam
Yena karayate karma shubhashubhaphalam vibhuh
31.31
पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः
यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वात्ममायया
Pashya mayaprabhavoyamishvarena yatha kritah
Yo hanti bhutairbhutani mohayitvatmamayaya
31.32
अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिर्वेददर्शिभिः
अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः
Anyatha paridrishtani munibhirvedadarshibhih
Anyatha parivartante vega iva nabhasvatah
31.33
अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषास्तानि तानि च
अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च
Anyathaiva hi manyante purushastani tani cha
Anyathaiva prabhustani karoti vikaroti cha
31.34
यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः
अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम्
Yatha kashthena va kashthamashmanam chashmana punah
Ayasa chapyayashchhindyannirvicheshtamachetanam
31.35
एवं स भगवान्देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः
हिनस्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर
Evam sa bhagavandevah svayambhuh prapitamahah
Hinasti bhutairbhutani chhadma kritva yudhishthira
31.36
संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः
क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव
Samprayojya viyojyayam kamakarakarah prabhuh
Kridate bhagavanbhutairbalah kridanakairiva
31.37
न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते
रोषादिव प्रवृत्तोऽयं यथायमितरो जनः
Na matripitrivadrajandhata bhuteshu vartate
Roshadiva pravrittoyam yathayamitaro janah
31.38
आर्याञ्शीलवतो दृष्ट्वा ह्रीमतो वृत्तिकर्शितान्
अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलामीव चिन्तया
Aryanshilavato drishtva hrimato vrittikarshitan
Anaryansukhinashchaiva vihvalamiva chintaya
31.39
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने
धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति
Tavemamapadam drishtva samriddhim cha suyodhane
Dhataram garhaye partha vishamam yonupashyati
31.40
आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि
धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते
Aryashastratige krure lubdhe dharmapachayini
Dhartarashtre shriyam dattva dhata kim phalamashnute
31.41
कर्म चेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति
कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः
Karma chetkritamanveti kartaram nanyamrichchhati
Karmana tena papena lipyate nunamishvarah
31.42
अथ कर्म कृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति
कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान्
Atha karma kritam papam na chetkartaramrichchhati
Karanam balameveha jananshochami durbalan