UtshovChapter 30
30.1
युधिष्ठिर उवाच
क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः
इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ
Yudhishthira uvacha
Krodho hanta manushyanam krodho bhavayita punah
Iti viddhi mahapragye krodhamulau bhavabhavau
30.2
यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने
यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे
तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः
Yo hi sanharate krodham bhavastasya sushobhane
Yah punah purushah krodham nityam na sahate shubhe
Tasyabhavaya bhavati krodhah paramadarunah
30.3
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते
तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम्
Krodhamulo vinasho hi prajanamiha drishyate
Tatkatham madrishah krodhamutsrijellokanashanam
30.4
क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि
क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते
Kruddhah papam narah kuryatkruddho hanyadgurunapi
Kruddhah parushaya vacha shreyasopyavamanyate
30.5
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित्
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा
Vachyavachye hi kupito na prajanati karhichit
Nakaryamasti kruddhasya navachyam vidyate tatha
30.6
हिंस्यात्क्रोधादवध्यांश्च वध्यान्संपूजयेदपि
आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम्
Hinsyatkrodhadavadhyanshcha vadhyansampujayedapi
Atmanamapi cha kruddhah preshayedyamasadanam
30.7
एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः
इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्
Etandoshanprapashyadbhirjitah krodho manishibhih
Ichchhadbhih paramam shreya iha chamutra chottamam
30.8
तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्चरेत्
एतद्द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते
Tam krodham varjitam dhiraih kathamasmadvidhashcharet
Etaddraupadi sandhaya na me manyuh pravardhate
30.9
आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात्
क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्द्वयोरेष चिकित्सकः
Atmanam cha param chaiva trayate mahato bhayat
Krudhyantamapratikrudhyandvayoresha chikitsakah
30.10
मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः
Mudho yadi klishyamanah krudhyateshaktimannarah
Baliyasam manushyanam tyajatyatmanamantatah
30.11
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः
तस्माद्द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम्
Tasyatmanam santyajato loka nashyantyanatmanah
Tasmaddraupadyashaktasya manyorniyamanam smritam
30.12
विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति
स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति
Vidvanstathaiva yah shaktah klishyamano na kupyati
Sa nashayitva kleshtaram paraloke cha nandati
30.13
तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता
Tasmadbalavata chaiva durbalena cha nityada
Kshantavyam purushenahurapatsvapi vijanata
30.14
मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः
क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम्
Manyorhi vijayam krishne prashansantiha sadhavah
Kshamavato jayo nityam sadhoriha satam matam
30.15
सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता
तमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम्
मादृशः प्रसृजेत्कस्मात्सुयोधनवधादपि
Satyam chanritatah shreyo nrishansachchanrishansata
Tamevam bahudosham tu krodham sadhuvivarjitam
Madrishah prasrijetkasmatsuyodhanavadhadapi
30.16
तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः
न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम्
Tejasviti yamahurvai pandita dirghadarshinah
Na krodhobhyantarastasya bhavatiti vinishchitam
30.17
यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते
तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः
Yastu krodham samutpannam pragyaya pratibadhate
Tejasvinam tam vidvanso manyante tattvadarshinah
30.18
क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति
न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति
Kruddho hi karyam sushroni na yathavatprapashyati
Na karyam na cha maryadam narah kruddhonupashyati
30.19
हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि
तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः
Hantyavadhyanapi kruddho gurunrukshaistudatyapi
Tasmattejasi kartavye krodho duratpratishthitah
30.20
दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा
Dakshyam hyamarshah shauryam cha shighratvamiti tejasah
Gunah krodhabhibhutena na shakyah praptumanjasa
30.21
क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते
कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस्तेजः सुदुःसहम्
Krodham tyaktva tu purushah samyaktejobhipadyate
Kalayuktam mahapragye kruddhaistejah suduhsaham
30.22
क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिधीयते
रजस्तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति
Krodhastvapanditaih shashvatteja ityabhidhiyate
Rajastallokanashaya vihitam manushanprati
30.23
तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन्
श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम्
Tasmachchhashvattyajetkrodham purushah samyagacharan
Shreyansvadharmanapago na kruddha iti nishchitam
30.24
यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तममेधसाम्
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते
Yadi sarvamabuddhinamatikrantamamedhasam
Atikramo madvidhasya katham svitsyadanindite
30.25
यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः
न स्यात्संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः
Yadi na syurmanushyeshu kshaminah prithivisamah
Na syatsandhirmanushyanam krodhamulo hi vigrahah
30.26
अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः
एवं विनाशो भूतानामधर्मः प्रथितो भवेत्
Abhishakto hyabhishajedahanyadguruna hatah
Evam vinasho bhutanamadharmah prathito bhavet
30.27
आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेदनन्तरम्
प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः
Akrushtah purushah sarvah pratyakroshedanantaram
Pratihanyaddhatashchaiva tatha hinsyachcha hinsitah
30.28
हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन्
हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च
Hanyurhi pitarah putranputrashchapi tatha pitrin
Hanyushcha patayo bharyah patinbharyastathaiva cha
30.29
एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते
प्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने
Evam sankupite loke janma krishne na vidyate
Prajanam sandhimulam hi janma viddhi shubhanane
30.30
ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे
तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च
Tah kshiyeranprajah sarvah kshipram draupadi tadrishe
Tasmanmanyurvinashaya prajanamabhavaya cha
30.31
यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः
तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते
Yasmattu loke drishyante kshaminah prithivisamah
Tasmajjanma cha bhutanam bhavashcha pratipadyate
30.32
क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्वापत्सु शोभने
क्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम्
Kshantavyam purusheneha sarvasvapatsu shobhane
Kshama bhavo hi bhutanam janma chaiva prakirtitam
30.33
आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा
यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः
Akrushtastaditah kruddhah kshamate yo baliyasa
Yashcha nityam jitakrodho vidvanuttamapurushah
30.34
प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः
क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति
Prabhavavanapi narastasya lokah sanatanah
Krodhanastvalpavigyanah pretya cheha cha nashyati
30.35
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम्
गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना
Atrapyudaharantima gatha nityam kshamavatam
Gitah kshamavata krishne kashyapena mahatmana
30.36
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम्
यस्तामेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुमर्हति
Kshama dharmah kshama yagyah kshama vedah kshama shrutam
Yastamevam vijanati sa sarvam kshantumarhati
30.37
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत्
Kshama brahma kshama satyam kshama bhutam cha bhavi cha
Kshama tapah kshama shaucham kshamaya choddhritam jagat
30.38
अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम्
अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान्
Ati brahmavidam lokanati chapi tapasvinam
Ati yagyavidam chaiva kshaminah prapnuvanti tan
30.39
क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम्
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः
Kshama tejasvinam tejah kshama brahma tapasvinam
Kshama satyam satyavatam kshama danam kshama yashah
30.40
तां क्षमामीदृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत्
यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च विष्ठिताः
भुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा
Tam kshamamidrishim krishne kathamasmadvidhastyajet
Yasyam brahma cha satyam cha yagya lokashcha vishthitah
Bhujyante yajvanam lokah kshaminamapare tatha
30.41
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा
Kshantavyameva satatam purushena vijanata
Yada hi kshamate sarvam brahma sampadyate tada
30.42
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्
इह संमानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम्
Kshamavatamayam lokah parashchaiva kshamavatam
Iha sammanamrichchhanti paratra cha shubham gatim
30.43
येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमया निहतः सदा
तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता
Yesham manyurmanushyanam kshamaya nihatah sada
Tesham paratare lokastasmatkshantih para mata
30.44
इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम्
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः
Iti gitah kashyapena gatha nityam kshamavatam
Shrutva gathah kshamayastvam tushya draupadi ma krudhah
30.45
पितामहः शांतनवः शमं संपूजयिष्यति
आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः
कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः
Pitamahah shantanavah shamam sampujayishyati
Acharyo vidurah kshatta shamameva vadishyatah
Kripashcha sanjayashchaiva shamameva vadishyatah
30.46
सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च
पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः
Somadatto yuyutsushcha dronaputrastathaiva cha
Pitamahashcha no vyasah shamam vadati nityashah
30.47
एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति
राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति
Etairhi raja niyatam chodyamanah shamam prati
Rajyam dateti me buddhirna chellobhannashishyati
30.48
कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये
निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिनि
Kaloyam darunah prapto bharatanamabhutaye
Nishchitam me sadaivaitatpurastadapi bhamini
30.49
सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दति
अर्हस्तस्याहमित्येव तस्मान्मां विन्दते क्षमा
Suyodhano narhatiti kshamamevam na vindati
Arhastasyahamityeva tasmanmam vindate kshama
30.50
एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः
क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा
Etadatmavatam vrittamesha dharmah sanatanah
Kshama chaivanrishansyam cha tatkartasmyahamanjasa