UtshovChapter 282
282.1
मार्कण्डेय उवाच
एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महावने
लब्धचक्षुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह
Markandeya uvacha
Etasminneva kale tu dyumatseno mahavane
Labdhachakshuh prasannatma drishtya sarvam dadarsha ha
282.2
स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया
पुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम मनुजर्षभ
Sa sarvanashramangatva shaibyaya saha bharyaya
Putrahetoh paramartim jagama manujarshabha
282.3
तावाश्रमान्नदीश्चैव वनानि च सरांसि च
तांस्तान्देशान्विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः
Tavashramannadishchaiva vanani cha saransi cha
Tanstandeshanvichinvantau dampati parijagmatuh
282.4
श्रुत्वा शब्दं तु यत्किंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कया
सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यधावताम्
Shrutva shabdam tu yatkinchidunmukhau sutashankaya
Savitrisahitobhyeti satyavanityadhavatam
282.5
भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः
कुशकण्टकविद्धाङ्गावुन्मत्ताविव धावतः
Bhinnaishcha parushaih padaih savranaih shonitokshitaih
Kushakantakaviddhangavunmattaviva dhavatah
282.6
ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः
परिवार्य समाश्वास्य समानीतौ स्वमाश्रमम्
Tatobhisritya tairvipraih sarvairashramavasibhih
Parivarya samashvasya samanitau svamashramam
282.7
तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः
आश्वासितो विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः
Tatra bharyasahayah sa vrito vriddhaistapodhanaih
Ashvasito vichitrarthaih purvaragyam kathashrayaih
282.8
ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया
बाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ
Tatastau punarashvastau vriddhau putradidrikshaya
Balye vrittani putrasya smarantau bhrishaduhkhitau
282.9
पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ
हा पुत्र हा साध्वि वधूः क्वासि क्वासीत्यरोदताम्
Punaruktva cha karunam vacham tau shokakarshitau
Ha putra ha sadhvi vadhuh kvasi kvasityarodatam
282.10
सुवर्चा उवाच
यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च
आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्
Suvarcha uvacha
Yathasya bharya savitri tapasa cha damena cha
Acharena cha sanyukta tatha jivati satyavan
282.11
गौतम उवाच
वेदाः साङ्गा मयाधीतास्तपो मे संचितं महत्
कौमारं ब्रह्मचर्यं मे गुरवोऽग्निश्च तोषिताः
Gautama uvacha
Vedah sanga mayadhitastapo me sanchitam mahat
Kaumaram brahmacharyam me guravognishcha toshitah
282.12
समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे
वायुभक्षोपवासश्च कुशलानि च यानि मे
Samahitena chirnani sarvanyeva vratani me
Vayubhakshopavasashcha kushalani cha yani me
282.13
अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परिचिकीर्षितम्
सत्यमेतन्निबोध त्वं ध्रियते सत्यवानिति
Anena tapasa vedmi sarvam parichikirshitam
Satyametannibodha tvam dhriyate satyavaniti
282.14
शिष्य उवाच
उपाध्यायस्य मे वक्त्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम्
नैतज्जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान्
Shishya uvacha
Upadhyayasya me vaktradyatha vakyam vinihsritam
Naitajjatu bhavenmithya tatha jivati satyavan
282.15
ऋषय ऊचुः
यथास्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः
अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान्
Rishaya uchuh
Yathasya bharya savitri sarvaireva sulakshanaih
Avaidhavyakarairyukta tatha jivati satyavan
282.16
भारद्वाज उवाच
यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च
आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्
Bharadvaja uvacha
Yathasya bharya savitri tapasa cha damena cha
Acharena cha sanyukta tatha jivati satyavan
282.17
दाल्भ्य उवाच
यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम्
गताहारमकृत्वा च तथा जीवति सत्यवान्
Dalbhya uvacha
Yatha drishtih pravritta te savitryashcha yatha vratam
Gataharamakritva cha tatha jivati satyavan
282.18
माण्डव्य उवाच
यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः
पार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान्
Mandavya uvacha
Yatha vadanti shantayam dishi vai mrigapakshinah
Parthivi cha pravrittiste tatha jivati satyavan
282.19
धौम्य उवाच
सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः
दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान्
Dhaumya uvacha
Sarvairgunairupetaste yatha putro janapriyah
Dirghayurlakshanopetastatha jivati satyavan
282.20
मार्कण्डेय उवाच
एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः
तांस्तान्विगणयन्नर्थानवस्थित इवाभवत्
Markandeya uvacha
Evamashvasitastaistu satyavagbhistapasvibhih
Tanstanviganayannarthanavasthita ivabhavat
282.21
ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह
आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह
Tato muhurtatsavitri bhartra satyavata saha
Ajagamashramam ratrau prahrishta pravivesha ha
282.22
ब्राह्मणा ऊचुः
पुत्रेण संगतं त्वाद्य चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च
सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं ते पृथिवीपते
Brahmana uchuh
Putrena sangatam tvadya chakshushmantam nirikshya cha
Sarve vayam vai prichchhamo vriddhim te prithivipate
282.23
समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च
चक्षुषश्चात्मनो लाभात्त्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे
Samagamena putrasya savitrya darshanena cha
Chakshushashchatmano labhattribhirdishtya vivardhase
282.24
सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्र संशयः
भूयो भूयश्च वृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति
Sarvairasmabhiruktam yattatha tannatra sanshayah
Bhuyo bhuyashcha vriddhiste kshiprameva bhavishyati
282.25
मार्कण्डेय उवाच
ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि
उपासां चक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम्
Markandeya uvacha
Tatognim tatra sanjvalya dvijaste sarva eva hi
Upasam chakrire partha dyumatsenam mahipatim
282.26
शैब्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः
सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन्
Shaibya cha satyavanshchaiva savitri chaikatah sthitah
Sarvaistairabhyanugyata vishokah samupavishan
282.27
ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः
जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम्
Tato ragya sahasinah sarve te vanavasinah
Jatakautuhalah partha paprachchhurnripateh sutam
282.28
प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो
विरात्रे चागतं कस्मात्कोऽनुबन्धश्च तेऽभवत्
Prageva nagatam kasmatsabharyena tvaya vibho
Viratre chagatam kasmatkonubandhashcha tebhavat
282.29
संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज
नाकस्मादिति जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि
Santapitah pita mata vayam chaiva nripatmaja
Nakasmaditi janimastatsarvam vaktumarhasi
282.30
सत्यवानुवाच
पित्राहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः
अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः
Satyavanuvacha
Pitrahamabhyanugyatah savitrisahito gatah
Atha mebhuchchhiroduhkham vane kashthani bhindatah
282.31
सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये
तावत्कालं च न मया सुप्तपूर्वं कदाचन
Suptashchaham vedanaya chiramityupalakshaye
Tavatkalam cha na maya suptapurvam kadachana
282.32
सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति
अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम्
Sarveshameva bhavatam santapo ma bhavediti
Ato viratragamanam nanyadastiha karanam
282.33
गौतम उवाच
अकस्माच्चक्षुषः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः
नास्य त्वं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुमर्हति
Gautama uvacha
Akasmachchakshushah praptirdyumatsenasya te pituh
Nasya tvam karanam vettha savitri vaktumarhati
282.34
श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्
त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा
Shrotumichchhami savitri tvam hi vettha paravaram
Tvam hi janami savitri savitrimiva tejasa
282.35
त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम्
रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः
Tvamatra hetum janishe tasmatsatyam niruchyatam
Rahasyam yadi te nasti kinchidatra vadasva nah
282.36
सावित्र्युवाच
एवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः
न च किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमत्र यत्
Savitryuvacha
Evametadyatha vettha sankalpo nanyatha hi vah
Na cha kinchidrahasyam me shruyatam tathyamatra yat
282.37
मृत्युर्मे भर्तुराख्यातो नारदेन महात्मना
स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम्
Mrityurme bharturakhyato naradena mahatmana
Sa chadya divasah praptastato nainam jahamyaham
282.38
सुप्तं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत्सकिंकरः
स एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम्
Suptam chainam yamah sakshadupagachchhatsakinkarah
Sa enamanayadbaddhva disham pitrinishevitam
282.39
अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्
पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम
Astausham tamaham devam satyena vachasa vibhum
Pancha vai tena me datta varah shrinuta tanmama
282.40
चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे
लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणामात्मनः शतम्
Chakshushi cha svarajyam cha dvau varau shvashurasya me
Labdham pituh putrashatam putranamatmanah shatam
282.41
चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान्
भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं स्थिरं व्रतम्
Chaturvarshashatayurme bharta labdhashcha satyavan
Bharturhi jivitartham tu maya chirnam sthiram vratam
282.42
एतत्सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः
यथा वृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम
Etatsatyam mayakhyatam karanam vistarena vah
Yatha vrittam sukhodarkamidam duhkham mahanmama
282.43
ऋषय ऊचुः
निमज्जमानं व्यसनैरभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये ह्रदे
त्वया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया
Rishaya uchuh
Nimajjamanam vyasanairabhidrutam; kulam narendrasya tamomaye hrade
Tvaya sushile dhritadharmapunyaya; samuddhritam sadhvi punah kulinaya
282.44
मार्कण्डेय उवाच
तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं तामृषयः समागताः
नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमञ्जसा; शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालयम्
Markandeya uvacha
Tatha prashasya hyabhipujya chaiva te; varastriyam tamrishayah samagatah
Narendramamantrya saputramanjasa; shivena jagmurmuditah svamalayam