UtshovChapter 281
281.1
मार्कण्डेय उवाच
अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्
कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत्
Markandeya uvacha
Atha bharyasahayah sa phalanyadaya viryavan
Kathinam purayamasa tatah kashthanyapatayat
281.2
तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत
व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
Tasya patayatah kashtham svedo vai samajayata
Vyayamena cha tenasya jagye shirasi vedana
281.3
सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः
व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना
Sobhigamya priyam bharyamuvacha shramapiditah
Vyayamena mamanena jata shirasi vedana
281.4
अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च
अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि
Angani chaiva savitri hridayam duyativa cha
Asvasthamiva chatmanam lakshaye mitabhashini
281.5
शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्
तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिरस्ति मे
Shulairiva shiro viddhamidam sanlakshayamyaham
Tatsvaptumichchhe kalyani na sthatum shaktirasti me
281.6
समासाद्याथ सावित्री भर्तारमुपगूह्य च
उत्सङ्गेऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले
Samasadyatha savitri bhartaramupaguhya cha
Utsangesya shirah kritva nishasada mahitale
281.7
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी
तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह
Tatah sa naradavacho vimrishanti tapasvini
Tam muhurtam kshanam velam divasam cha yuyoja ha
281.8
मुहूर्तादिव चापश्यत्पुरुषं पीतवाससम्
बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्
Muhurtadiva chapashyatpurusham pitavasasam
Baddhamaulim vapushmantamadityasamatejasam
281.9
श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्
स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च
Shyamavadatam raktaksham pashahastam bhayavaham
Sthitam satyavatah parshve nirikshantam tameva cha
281.10
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्न्यस्य शनैः शिरः
कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता
Tam drishtva sahasotthaya bharturnyasya shanaih shirah
Kritanjaliruvacharta hridayena pravepata
281.11
दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्
कामया ब्रूहि मे देव कस्त्वं किं च चिकीर्षसि
Daivatam tvabhijanami vapuretaddhyamanusham
Kamaya bruhi me deva kastvam kim cha chikirshasi
281.12
यम उवाच
पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विता
अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
Yama uvacha
Pativratasi savitri tathaiva cha taponvita
Atastvamabhibhashami viddhi mam tvam shubhe yamam
281.13
अयं ते सत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः
नेष्याम्येनमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चिकीर्षितम्
Ayam te satyavanbharta kshinayuh parthivatmajah
Neshyamyenamaham baddhva viddhyetanme chikirshitam
281.14
मार्कण्डेय उवाच
इत्युक्त्वा पितृराजस्तां भगवान्स्वं चिकीर्षितम्
यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे
Markandeya uvacha
Ityuktva pitrirajastam bhagavansvam chikirshitam
Yathavatsarvamakhyatum tatpriyartham prachakrame
281.15
अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः
नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोऽस्मि स्वयमागतः
Ayam hi dharmasanyukto rupavangunasagarah
Narho matpurushairnetumatosmi svayamagatah
281.16
ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम्
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्
Tatah satyavatah kayatpashabaddham vasham gatam
Angushthamatram purusham nishchakarsha yamo balat
281.17
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्
निर्विचेष्टं शरीरं तद्बभूवाप्रियदर्शनम्
Tatah samuddhritapranam gatashvasam hataprabham
Nirvicheshtam shariram tadbabhuvapriyadarshanam
281.18
यमस्तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः
सावित्री चापि दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत
नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
Yamastu tam tatha baddhva prayato dakshinamukhah
Savitri chapi duhkharta yamamevanvagachchhata
Niyamavratasansiddha mahabhaga pativrata
281.19
यम उवाच
निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम्
कृतं भर्तुस्त्वयानृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया
Yama uvacha
Nivarta gachchha savitri kurushvasyaurdhvadehikam
Kritam bhartustvayanrinyam yavadgamyam gatam tvaya
281.20
सावित्र्युवाच
यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति
मयापि तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः
Savitryuvacha
Yatra me niyate bharta svayam va yatra gachchhati
Mayapi tatra gantavyamesha dharmah sanatanah
281.21
तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च
तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः
Tapasa guruvrittya cha bhartuh snehadvratena cha
Tava chaiva prasadena na me pratihata gatih
281.22
प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः
मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु
Prahuh saptapadam mitram budhastattvarthadarshinah
Mitratam cha puraskritya kinchidvakshyami tachchhrinu
281.23
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च
विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
Nanatmavantastu vane charanti; dharmam cha vasam cha parishramam cha
Vigyanato dharmamudaharanti; tasmatsanto dharmamahuh pradhanam
281.24
एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः
मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
Ekasya dharmena satam matena; sarve sma tam margamanuprapannah
Ma vai dvitiyam ma tritiyam cha vanchhe; tasmatsanto dharmamahuh pradhanam
281.25
यम उवाच
निवर्त तुष्टोऽस्मि तवानया गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया
वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम्
Yama uvacha
Nivarta tushtosmi tavanaya gira; svaraksharavyanjanahetuyuktaya
Varam vrinishveha vinasya jivitam; dadani te sarvamanindite varam
281.26
सावित्र्युवाच
च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे
स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप;स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः
Savitryuvacha
Chyutah svarajyadvanavasamashrito; vinashtachakshuh shvashuro mamashrame
Sa labdhachakshurbalavanbhavennripa;stava prasadajjvalanarkasannibhah
281.27
यम उवाच
ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा
तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
Yama uvacha
Dadani te sarvamanindite varam; yatha tvayoktam bhavita cha tattatha
Tavadhvana glanimivopalakshaye; nivarta gachchhasva na te shramo bhavet
281.28
सावित्र्युवाच
कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा
यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे
Savitryuvacha
Kutah shramo bhartrisamipato hi me; yato hi bharta mama sa gatirdhruva
Yatah patim neshyasi tatra me gatih; suresha bhuyashcha vacho nibodha me
281.29
सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं; ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते
न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत्समागमे
Satam sakritsangatamipsitam param; tatah param mitramiti prachakshate
Na chaphalam satpurushena sangatam; tatah satam sannivasetsamagame
281.30
यम उवाच
मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहमुक्तो वचनं हिताश्रयम्
विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि
Yama uvacha
Manonukulam budhabuddhivardhanam; tvayahamukto vachanam hitashrayam
Vina punah satyavatosya jivitam; varam dvitiyam varayasva bhamini
281.31
सावित्र्युवाच
हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वमेव राज्यं स लभेत पार्थिवः
जह्यात्स्वधर्मं न च मे गुरुर्यथा; द्वितीयमेतं वरयामि ते वरम्
Savitryuvacha
Hritam pura me shvashurasya dhimatah; svameva rajyam sa labheta parthivah
Jahyatsvadharmam na cha me gururyatha; dvitiyametam varayami te varam
281.32
यम उवाच
स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा;न्न च स्वधर्मात्परिहास्यते नृपः
कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
Yama uvacha
Svameva rajyam pratipatsyatechira;nna cha svadharmatparihasyate nripah
Kritena kamena maya nripatmaje; nivarta gachchhasva na te shramo bhavet
281.33
सावित्र्युवाच
प्रजास्त्वयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामया
अतो यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबोध चेमां गिरमीरितां मया
Savitryuvacha
Prajastvayema niyamena sanyata; niyamya chaita nayase na kamaya
Ato yamatvam tava deva vishrutam; nibodha chemam giramiritam maya
281.34
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः
Adrohah sarvabhuteshu karmana manasa gira
Anugrahashcha danam cha satam dharmah sanatanah
281.35
एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः
सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते
Evamprayashcha lokoyam manushyah shaktipeshalah
Santastvevapyamitreshu dayam prapteshu kurvate
281.36
यम उवाच
पिपासितस्येव यथा भवेत्पय;स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्
विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि
Yama uvacha
Pipasitasyeva yatha bhavetpaya;statha tvaya vakyamidam samiritam
Vina punah satyavatosya jivitam; varam vrinishveha shubhe yadichchhasi
281.37
सावित्र्युवाच
ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत्पितुः पुत्रशतं ममौरसम्
कुलस्य संतानकरं च यद्भवे;त्तृतीयमेतं वरयामि ते वरम्
Savitryuvacha
Mamanapatyah prithivipatih pita; bhavetpituh putrashatam mamaurasam
Kulasya santanakaram cha yadbhave;ttritiyametam varayami te varam
281.38
यम उवाच
कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे
कृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
Yama uvacha
Kulasya santanakaram suvarchasam; shatam sutanam piturastu te shubhe
Kritena kamena naradhipatmaje; nivarta duram hi pathastvamagata
281.39
सावित्र्युवाच
न दूरमेतन्मम भर्तृसंनिधौ; मनो हि मे दूरतरं प्रधावति
तथा व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां; मयोच्यमानां शृणु भूय एव च
Savitryuvacha
Na durametanmama bhartrisannidhau; mano hi me durataram pradhavati
Tatha vrajanneva giram samudyatam; mayochyamanam shrinu bhuya eva cha
281.40
विवस्वतस्त्वं तनयः प्रतापवां;स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः
शमेन धर्मेण च रञ्जिताः प्रजा;स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता
Vivasvatastvam tanayah pratapavam;stato hi vaivasvata uchyase budhaih
Shamena dharmena cha ranjitah praja;statastaveheshvara dharmarajata
281.41
आत्मन्यपि न विश्वासस्तावान्भवति सत्सु यः
तस्मात्सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयमिच्छति
Atmanyapi na vishvasastavanbhavati satsu yah
Tasmatsatsu visheshena sarvah pranayamichchhati
281.42
सौहृदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते
तस्मात्सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः
Sauhridatsarvabhutanam vishvaso nama jayate
Tasmatsatsu visheshena vishvasam kurute janah
281.43
यम उवाच
उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने; शुभे न तादृक्त्वदृते मया श्रुतम्
अनेन तुष्टोऽस्मि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च
Yama uvacha
Udahritam te vachanam yadangane; shubhe na tadriktvadrite maya shrutam
Anena tushtosmi vinasya jivitam; varam chaturtham varayasva gachchha cha
281.44
सावित्र्युवाच
ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं; भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम्
शतं सुतानां बलवीर्यशालिना;मिदं चतुर्थं वरयामि ते वरम्
Savitryuvacha
Mamatmajam satyavatastathaurasam; bhavedubhabhyamiha yatkulodvaham
Shatam sutanam balaviryashalina;midam chaturtham varayami te varam
281.45
यम उवाच
शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले
परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
Yama uvacha
Shatam sutanam balaviryashalinam; bhavishyati pritikaram tavabale
Parishramaste na bhavennripatmaje; nivarta duram hi pathastvamagata
281.46
सावित्र्युवाच
सतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति
सतां सद्भिर्नाफलः संगमोऽस्ति; सद्भ्यो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः
Savitryuvacha
Satam sada shashvati dharmavrittih; santo na sidanti na cha vyathanti
Satam sadbhirnaphalah sangamosti; sadbhyo bhayam nanuvartanti santah
281.47
सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति
सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज;न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः
Santo hi satyena nayanti suryam; santo bhumim tapasa dharayanti
Santo gatirbhutabhavyasya raja;nsatam madhye navasidanti santah
281.48
आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्
सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम्
Aryajushtamidam vrittamiti vigyaya shashvatam
Santah parartham kurvana navekshante pratikriyam
281.49
न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो; न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः
यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति
Na cha prasadah satpurusheshu mogho; na chapyartho nashyati napi manah
Yasmadetanniyatam satsu nityam; tasmatsanto rakshitaro bhavanti
281.50
यम उवाच
यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत्
तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते
Yama uvacha
Yatha yatha bhashasi dharmasanhitam; manonukulam supadam maharthavat
Tatha tatha me tvayi bhaktiruttama; varam vrinishvapratimam yatavrate
281.51
सावित्र्युवाच
न तेऽपवर्गः सुकृताद्विनाकृत;स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद
वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; यथा मृता ह्येवमहं विना पतिम्
Savitryuvacha
Na tepavargah sukritadvinakrita;statha yathanyeshu vareshu manada
Varam vrine jivatu satyavanayam; yatha mrita hyevamaham vina patim
281.52
न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम्
न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं; न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम्
Na kamaye bhartrivinakrita sukham; na kamaye bhartrivinakrita divam
Na kamaye bhartrivinakrita shriyam; na bhartrihina vyavasami jivitum
281.53
वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः
वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति
Varatisargah shataputrata mama; tvayaiva datto hriyate cha me patih
Varam vrine jivatu satyavanayam; tavaiva satyam vachanam bhavishyati
281.54
मार्कण्डेय उवाच
तथेत्युक्त्वा तु तान्पाशान्मुक्त्वा वैवस्वतो यमः
धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्
Markandeya uvacha
Tathetyuktva tu tanpashanmuktva vaivasvato yamah
Dharmarajah prahrishtatma savitrimidamabravit
281.55
एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि
अरोगस्तव नेयश्च सिद्धार्थश्च भविष्यति
Esha bhadre maya mukto bharta te kulanandini
Arogastava neyashcha siddharthashcha bhavishyati
281.56
चतुर्वर्षशतं चायुस्त्वया सार्धमवाप्स्यति
इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति
Chaturvarshashatam chayustvaya sardhamavapsyati
Ishtva yagyaishcha dharmena khyatim loke gamishyati
281.57
त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति
ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः
ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्च भविष्यन्तीह शाश्वताः
Tvayi putrashatam chaiva satyavanjanayishyati
Te chapi sarve rajanah kshatriyah putrapautrinah
Khyatastvannamadheyashcha bhavishyantiha shashvatah
281.58
पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि
मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः
भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः
Pitushcha te putrashatam bhavita tava matari
Malavyam malava nama shashvatah putrapautrinah
Bhrataraste bhavishyanti kshatriyastridashopamah
281.59
एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान्
निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ
Evam tasyai varam dattva dharmarajah pratapavan
Nivartayitva savitrim svameva bhavanam yayau
281.60
सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च
जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम्
Savitryapi yame yate bhartaram pratilabhya cha
Jagama tatra yatrasya bhartuh shavam kalevaram
281.61
सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसृत्योपगूह्य च
उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह
Sa bhumau prekshya bhartaramupasrityopaguhya cha
Utsange shira aropya bhumavupavivesha ha
281.62
संज्ञां च सत्यवाँल्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत
प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै
Sangyam cha satyavanllabdhva savitrimabhyabhashata
Proshyagata iva premna punah punarudikshya vai
281.63
सत्यवानुवाच
सुचिरं बत सुप्तोऽस्मि किमर्थं नावबोधितः
क्व चासौ पुरुषः श्यामो योऽसौ मां संचकर्ष ह
Satyavanuvacha
Suchiram bata suptosmi kimartham navabodhitah
Kva chasau purushah shyamo yosau mam sanchakarsha ha
281.64
सावित्र्युवाच
सुचिरं बत सुप्तोऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ
गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः
Savitryuvacha
Suchiram bata suptosi mamanke purusharshabha
Gatah sa bhagavandevah prajasanyamano yamah
281.65
विश्रान्तोऽसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज
यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्
Vishrantosi mahabhaga vinidrashcha nripatmaja
Yadi shakyam samuttishtha vigadham pashya sharvarim
281.66
मार्कण्डेय उवाच
उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः
दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान्
Markandeya uvacha
Upalabhya tatah sangyam sukhasupta ivotthitah
Dishah sarva vanantanshcha nirikshyovacha satyavan
281.67
फलाहारोऽस्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे
ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्
Phalaharosmi nishkrantastvaya saha sumadhyame
Tatah patayatah kashtham shiraso me rujabhavat
281.68
शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन्
तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोऽहमिति सर्वं स्मरे शुभे
Shirobhitapasantaptah sthatum chiramashaknuvan
Tavotsange prasuptohamiti sarvam smare shubhe
281.69
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः
ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम्
Tvayopagudhasya cha me nidrayapahritam manah
Tatopashyam tamo ghoram purusham cha mahaujasam
281.70
तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमे
स्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्
Tadyadi tvam vijanasi kim tadbruhi sumadhyame
Svapno me yadi va drishto yadi va satyameva tat
281.71
तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते
श्वस्ते सर्वं यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज
Tamuvachatha savitri rajani vyavagahate
Shvaste sarvam yathavrittamakhyasyami nripatmaja
281.72
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत
विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः
Uttishthottishtha bhadram te pitarau pashya suvrata
Vigadha rajani cheyam nivrittashcha divakarah
281.73
नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः
श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने
Naktancharashcharantyete hrishtah krurabhibhashinah
Shruyante parnashabdashcha mriganam charatam vane
281.74
एताः शिवा घोरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम्
आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम
Etah shiva ghoranada disham dakshinapashchimam
Asthaya viruvantyugrah kampayantyo mano mama
281.75
सत्यवानुवाच
वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम्
न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि
Satyavanuvacha
Vanam pratibhayakaram ghanena tamasa vritam
Na vigyasyasi panthanam gantum chaiva na shakshyasi
281.76
सावित्र्युवाच
अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन्
वायुना धम्यमानोऽग्निर्दृश्यतेऽत्र क्वचित्क्वचित्
Savitryuvacha
Asminnadya vane dagdhe shushkavrikshah sthito jvalan
Vayuna dhamyamanognirdrishyatetra kvachitkvachit
281.77
ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः
काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः
Tatognimanayitveha jvalayishyami sarvatah
Kashthanimani santiha jahi santapamatmanah
281.78
यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वाभिलक्षये
न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने
Yadi notsahase gantum sarujam tvabhilakshaye
Na cha gyasyasi panthanam tamasa sanvrite vane
281.79
श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव
वसावेह क्षपामेतां रुचितं यदि तेऽनघ
Shvah prabhate vane drishye yasyavonumate tava
Vasaveha kshapametam ruchitam yadi tenagha
281.80
सत्यवानुवाच
शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये
मातापितृभ्यामिच्छामि संगमं त्वत्प्रसादजम्
Satyavanuvacha
Shiroruja nivritta me svasthanyangani lakshaye
Matapitribhyamichchhami sangamam tvatprasadajam
281.81
न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वो मयाश्रमः
अनागतायां संध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्
Na kadachidvikale hi gatapurvo mayashramah
Anagatayam sandhyayam mata me prarunaddhi mam
281.82
दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू मम
विचिनोति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः
Divapi mayi nishkrante santapyete guru mama
Vichinoti cha mam tatah sahaivashramavasibhih
281.83
मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा
उपालब्धः सुबहुशश्चिरेणागच्छसीति ह
Matra pitra cha subhrisham duhkhitabhyamaham pura
Upalabdhah subahushashchirenagachchhasiti ha
281.84
का त्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये
तयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति
Ka tvavastha tayoradya madarthamiti chintaye
Tayoradrishye mayi cha mahadduhkham bhavishyati
281.85
पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ
भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ
Pura mamuchatushchaiva ratravasrayamanakau
Bhrisham suduhkhitau vriddhau bahushah pritisanyutau
281.86
त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक
यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम्
Tvaya hinau na jivava muhurtamapi putraka
Yavaddharishyase putra tavannau jivitam dhruvam
281.87
वृद्धयोरन्धयोर्यष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठितः
त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं चावयोरिति
Vriddhayorandhayoryashtistvayi vanshah pratishthitah
Tvayi pindashcha kirtishcha santanam chavayoriti
281.88
माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल
तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः
Mata vriddha pita vriddhastayoryashtiraham kila
Tau ratrau mamapashyantau kamavastham gamishyatah
281.89
निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम
माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी
Nidrayashchabhyasuyami yasya hetoh pita mama
Mata cha sanshayam prapta matkritenapakarini
281.90
अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः
मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे
Aham cha sanshayam praptah krichchhramapadamasthitah
Matapitribhyam hi vina naham jivitumutsahe
281.91
व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम
एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम्
Vyaktamakulaya buddhya pragyachakshuh pita mama
Ekaikamasyam velayam prichchhatyashramavasinam
281.92
नात्मानमनुशोचामि यथाहं पितरं शुभे
भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं परिदुर्बलाम्
Natmanamanushochami yathaham pitaram shubhe
Bhartaram chapyanugatam mataram paridurbalam
281.93
मत्कृतेन हि तावद्य संतापं परमेष्यतः
जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह
तयोः प्रियं मे कर्तव्यमिति जीवामि चाप्यहम्
Matkritena hi tavadya santapam parameshyatah
Jivantavanujivami bhartavyau tau mayeti ha
Tayoh priyam me kartavyamiti jivami chapyaham
281.94
मार्कण्डेय उवाच
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियः
उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं प्ररुरोद ह
Markandeya uvacha
Evamuktva sa dharmatma guruvarti gurupriyah
Uchchhritya bahu duhkhartah sasvaram praruroda ha
281.95
ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम्
प्रमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी
Tatobravittatha drishtva bhartaram shokakarshitam
Pramrijyashruni netrabhyam savitri dharmacharini
281.96
यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि
श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्यास्तु शर्वरी
Yadi mesti tapastaptam yadi dattam hutam yadi
Shvashrushvashurabhartrinam mama punyastu sharvari
281.97
न स्मराम्युक्तपूर्वां वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम्
तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम
Na smaramyuktapurvam vai svaireshvapyanritam giram
Tena satyena tavadya dhriyetam shvashurau mama
281.98
सत्यवानुवाच
कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम्
पुरा मातुः पितुर्वापि यदि पश्यामि विप्रियम्
न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे
Satyavanuvacha
Kamaye darshanam pitroryahi savitri machiram
Pura matuh piturvapi yadi pashyami vipriyam
Na jivishye vararohe satyenatmanamalabhe
281.99
यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसि
मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छस्वाश्रममन्तिकात्
Yadi dharme cha te buddhirmam chejjivantamichchhasi
Mama priyam va kartavyam gachchhasvashramamantikat
281.100
मार्कण्डेय उवाच
सावित्री तत उत्थाय केशान्संयम्य भामिनी
पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै
Markandeya uvacha
Savitri tata utthaya keshansanyamya bhamini
Patimutthapayamasa bahubhyam parigrihya vai
281.101
उत्थाय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना
दिशः सर्वाः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे
Utthaya satyavanshchapi pramrijyangani panina
Dishah sarvah samalokya kathine drishtimadadhe
281.102
तमुवाचाथ सावित्री श्वः फलानीह नेष्यसि
योगक्षेमार्थमेतत्ते नेष्यामि परशुं त्वहम्
Tamuvachatha savitri shvah phalaniha neshyasi
Yogakshemarthametatte neshyami parashum tvaham
281.103
कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम्
गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनरागमत्
Kritva kathinabharam sa vrikshashakhavalambinam
Grihitva parashum bhartuh sakasham punaragamat
281.104
वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य सा
दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदुगामिनी
Vame skandhe tu vamorurbharturbahum niveshya sa
Dakshinena parishvajya jagama mridugamini
281.105
सत्यवानुवाच
अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम
वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये
Satyavanuvacha
Abhyasagamanadbhiru panthano vidita mama
Vrikshantaralokitaya jyotsnaya chapi lakshaye
281.106
आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च
यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय
Agatau svah patha yena phalanyavachitani cha
Yathagatam shubhe gachchha panthanam ma vicharaya
281.107
पलाशषण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा
तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च
स्वस्थोऽस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ
Palashashande chaitasminpantha vyavartate dvidha
Tasyottarena yah panthastena gachchha tvarasva cha
Svasthosmi balavanasmi didrikshuh pitaravubhau
281.108
मार्कण्डेय उवाच
ब्रुवन्नेवं त्वरायुक्तः स प्रायादाश्रमं प्रति
Markandeya uvacha
Bruvannevam tvarayuktah sa prayadashramam prati