UtshovChapter 277
277.1
युधिष्ठिर उवाच
नात्मानमनुशोचामि नेमान्भ्रातॄन्महामुने
हरणं चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम्
Yudhishthira uvacha
Natmanamanushochami nemanbhratrinmahamune
Haranam chapi rajyasya yathemam drupadatmajam
277.2
द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम्
जयद्रथेन च पुनर्वनादपहृता बलात्
Dyute duratmabhih klishtah krishnaya tarita vayam
Jayadrathena cha punarvanadapahrita balat
277.3
अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दृष्टपूर्वाथ वा श्रुता
पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा
Asti simantini kachiddrishtapurvatha va shruta
Pativrata mahabhaga yatheyam drupadatmaja
277.4
मार्कण्डेय उवाच
शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर
सर्वमेतद्यथा प्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया
Markandeya uvacha
Shrinu rajankulastrinam mahabhagyam yudhishthira
Sarvametadyatha praptam savitrya rajakanyaya
277.5
आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सत्यसंधो जितेन्द्रियः
Asinmadreshu dharmatma raja paramadharmikah
Brahmanyashcha sharanyashcha satyasandho jitendriyah
277.6
यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः
पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम सर्वभूतहिते रतः
Yajva danapatirdakshah paurajanapadapriyah
Parthivoshvapatirnama sarvabhutahite ratah
277.7
क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः
अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान्
Kshamavananapatyashcha satyavagvijitendriyah
Atikrantena vayasa santapamupajagmivan
277.8
अपत्योत्पादनार्थं स तीव्रं नियममास्थितः
काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
Apatyotpadanartham sa tivram niyamamasthitah
Kale parimitaharo brahmachari jitendriyah
277.9
हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम
षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः
Hutva shatasahasram sa savitrya rajasattama
Shashthe shashthe tada kale babhuva mitabhojanah
277.10
एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु
पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात्
स्वरूपिणी तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम्
Etena niyamenasidvarshanyashtadashaiva tu
Purne tvashtadashe varshe savitri tushtimabhyagat
Svarupini tada rajandarshayamasa tam nripam
277.11
अग्निहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महतान्विता
उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा
Agnihotratsamutthaya harshena mahatanvita
Uvacha chainam varada vachanam parthivam tada
277.12
ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च
सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव
Brahmacharyena shuddhena damena niyamena cha
Sarvatmana cha madbhaktya tushtasmi tava parthiva
277.13
वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यथेप्सितम्
न प्रमादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन
Varam vrinishvashvapate madraraja yathepsitam
Na pramadashcha dharmeshu kartavyaste kathanchana
277.14
अश्वपतिरुवाच
अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया
पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः
Ashvapatiruvacha
Apatyarthah samarambhah krito dharmepsaya maya
Putra me bahavo devi bhaveyuh kulabhavanah
277.15
तुष्टासि यदि मे देवि काममेतं वृणोम्यहम्
संतानं हि परो धर्म इत्याहुर्मां द्विजातयः
Tushtasi yadi me devi kamametam vrinomyaham
Santanam hi paro dharma ityahurmam dvijatayah
277.16
सावित्र्युवाच
पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव
ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै तव हेतोः पितामहः
Savitryuvacha
Purvameva maya rajannabhiprayamimam tava
Gyatva putrarthamukto vai tava hetoh pitamahah
277.17
प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयंभुविहिताद्भुवि
कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति
Prasadachchaiva tasmatte svayambhuvihitadbhuvi
Kanya tejasvini saumya kshiprameva bhavishyati
277.18
उत्तरं च न ते किंचिद्व्याहर्तव्यं कथंचन
पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्येतद्ब्रवीमि ते
Uttaram cha na te kinchidvyahartavyam kathanchana
Pitamahanisargena tushta hyetadbravimi te
277.19
मार्कण्डेय उवाच
स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः
प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेवं भवेदिति
Markandeya uvacha
Sa tatheti pratigyaya savitrya vachanam nripah
Prasadayamasa punah kshipramevam bhavediti
277.20
अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वगृहं नृपः
स्वराज्ये चावसत्प्रीतः प्रजा धर्मेण पालयन्
Antarhitayam savitryam jagama svagriham nripah
Svarajye chavasatpritah praja dharmena palayan
277.21
कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतव्रतः
ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भमादधे
Kasminshchittu gate kale sa raja niyatavratah
Jyeshthayam dharmacharinyam mahishyam garbhamadadhe
277.22
राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ
व्यवर्धत यथा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे
Rajaputryam tu garbhah sa malavyam bharatarshabha
Vyavardhata yatha shukle tarapatirivambare
277.23
प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम्
क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे स नृपतिस्तदा
Prapte kale tu sushuve kanyam rajivalochanam
Kriyashcha tasya muditashchakre sa nripatistada
277.24
सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्यपि
सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता
Savitrya pritaya datta savitrya hutaya hyapi
Savitrityeva namasyashchakrurviprastatha pita
277.25
सा विग्रहवतीव श्रीर्व्यवर्धत नृपात्मजा
कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह
Sa vigrahavativa shrirvyavardhata nripatmaja
Kalena chapi sa kanya yauvanastha babhuva ha
277.26
तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव
प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः
Tam sumadhyam prithushronim pratimam kanchanimiva
Prapteyam devakanyeti drishtva sammenire janah
277.27
तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा
न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः
Tam tu padmapalashakshim jvalantimiva tejasa
Na kashchidvarayamasa tejasa prativaritah
277.28
अथोपोष्य शिरःस्नाता दैवतान्यभिगम्य सा
हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि
Athoposhya shirahsnata daivatanyabhigamya sa
Hutvagnim vidhivadvipranvachayamasa parvani
277.29
ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः
पितुः सकाशमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी
Tatah sumanasah sheshah pratigrihya mahatmanah
Pituh sakashamagamaddevi shririva rupini
277.30
साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च
कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता
Sabhivadya pituh padau sheshah purvam nivedya cha
Kritanjalirvararoha nripateh parshvatah sthita
277.31
यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम्
अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत्
Yauvanastham tu tam drishtva svam sutam devarupinim
Ayachyamanam cha varairnripatirduhkhitobhavat
277.32
राजोवाच
पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम्
स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः
Rajovacha
Putri pradanakalaste na cha kashchidvrinoti mam
Svayamanvichchha bhartaram gunaih sadrishamatmanah
277.33
प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम
विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम्
Prarthitah purusho yashcha sa nivedyastvaya mama
Vimrishyaham pradasyami varaya tvam yathepsitam
277.34
श्रुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं द्विजातिभिः
तथा त्वमपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु
Shrutam hi dharmashastre me pathyamanam dvijatibhih
Tatha tvamapi kalyani gadato me vachah shrinu
277.35
अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः
मृते भर्तरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता
Apradata pita vachyo vachyashchanupayanpatih
Mrite bhartari putrashcha vachyo maturarakshita
277.36
इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुरन्वेषणे त्वर
देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु
Idam me vachanam shrutva bharturanveshane tvara
Devatanam yatha vachyo na bhaveyam tatha kuru
277.37
मार्कण्डेय उवाच
एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः
व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतामित्यचोदयत्
Markandeya uvacha
Evamuktva duhitaram tatha vriddhanshcha mantrinah
Vyadideshanuyatram cha gamyatamityachodayat
277.38
साभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी
पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम्
Sabhivadya pituh padau vriditeva manasvini
Piturvachanamagyaya nirjagamavicharitam
277.39
सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता
तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम ह
Sa haimam rathamasthaya sthaviraih sachivairvrita
Tapovanani ramyani rajarshinam jagama ha
277.40
मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम्
वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत
Manyanam tatra vriddhanam kritva padabhivandanam
Vanani kramashastata sarvanyevabhyagachchhata
277.41
एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा
कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह
Evam sarveshu tirtheshu dhanotsargam nripatmaja
Kurvati dvijamukhyanam tam tam desham jagama ha