UtshovChapter 275
275.1
मार्कण्डेय उवाच
स हत्वा रावणं क्षुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम्
बभूव हृष्टः ससुहृद्रामः सौमित्रिणा सह
Markandeya uvacha
Sa hatva ravanam kshudram rakshasendram suradvisham
Babhuva hrishtah sasuhridramah saumitrina saha
275.2
ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाः
आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम्
Tato hate dashagrive devah sarshipurogamah
Ashirbhirjayayuktabhiranarchustam mahabhujam
275.3
रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः
गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश्च वाग्भिश्च त्रिदशालयाः
Ramam kamalapatraksham tushtuvuh sarvadevatah
Gandharvah pushpavarshaishcha vagbhishcha tridashalayah
275.4
पूजयित्वा यथा रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम्
तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत
Pujayitva yatha ramam pratijagmuryathagatam
Tanmahotsavasankashamasidakashamachyuta
275.5
ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः
विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरंजयः
Tato hatva dashagrivam lankam ramo mahayashah
Vibhishanaya pradadau prabhuh parapuranjayah
275.6
ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम्
अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ
Tatah sitam puraskritya vibhishanapuraskritam
Avindhyo nama supragyo vriddhamatyo viniryayau
275.7
उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितम्
प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति
Uvacha cha mahatmanam kakutstham dainyamasthitam
Pratichchha devim sadvrittam mahatmanjanakimiti
275.8
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात्
बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः
Etachchhrutva vachastasmadavatirya rathottamat
Bashpenapihitam sitam dadarshekshvakunandanah
275.9
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम्
मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम्
Tam drishtva charusarvangim yanastham shokakarshitam
Malopachitasarvangim jatilam krishnavasasam
275.10
उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः
गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्कार्यं तन्मया कृतम्
Uvacha ramo vaidehim paramarshavishankitah
Gachchha vaidehi mukta tvam yatkaryam tanmaya kritam
275.11
मामासाद्य पतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि
जरां व्रजेथा इति मे निहतोऽसौ निशाचरः
Mamasadya patim bhadre na tvam rakshasaveshmani
Jaram vrajetha iti me nihatosau nishacharah
275.12
कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन्धर्मविनिश्चयम्
परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत्
Katham hyasmadvidho jatu janandharmavinishchayam
Parahastagatam narim muhurtamapi dharayet
275.13
सुवृत्तामसुवृत्तां वाप्यहं त्वामद्य मैथिलि
नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा
Suvrittamasuvrittam vapyaham tvamadya maithili
Notsahe paribhogaya shvavalidham haviryatha
275.14
ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः
पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा
Tatah sa sahasa bala tachchhrutva darunam vachah
Papata devi vyathita nikritta kadali yatha
275.15
यो ह्यस्या हर्षसंभूतो मुखरागस्तदाभवत्
क्षणेन स पुनर्भ्रष्टो निःश्वासादिव दर्पणे
Yo hyasya harshasambhuto mukharagastadabhavat
Kshanena sa punarbhrashto nihshvasadiva darpane
275.16
ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम्
गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः
Tataste harayah sarve tachchhrutva ramabhashitam
Gatasukalpa nishcheshta babhuvuh sahalakshmanah
275.17
ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः
पितामहो जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम्
Tato devo vishuddhatma vimanena chaturmukhah
Pitamaho jagatsrashta darshayamasa raghavam
275.18
शक्रश्चाग्निश्च वायुश्च यमो वरुण एव च
यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः
Shakrashchagnishcha vayushcha yamo varuna eva cha
Yakshadhipashcha bhagavanstatha saptarshayomalah
275.19
राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान्
विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता
Raja dasharathashchaiva divyabhasvaramurtiman
Vimanena maharhena hansayuktena bhasvata
275.20
ततोऽन्तरिक्षं तत्सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम्
शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम्
Tatontariksham tatsarvam devagandharvasankulam
Shushubhe tarakachitram sharadiva nabhastalam
275.21
तत उत्थाय वैदेहि तेषां मध्ये यशस्विनी
उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम्
Tata utthaya vaidehi tesham madhye yashasvini
Uvacha vakyam kalyani ramam prithulavakshasam
275.22
राजपुत्र न ते कोपं करोमि विदिता हि मे
गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम
Rajaputra na te kopam karomi vidita hi me
Gatih strinam naranam cha shrinu chedam vacho mama
275.23
अन्तश्चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिः
स मे विमुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्
Antashcharati bhutanam matarishva sadagatih
Sa me vimunchatu prananyadi papam charamyaham
275.24
अग्निरापस्तथाकाशं पृथिवी वायुरेव च
विमुञ्चन्तु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्
Agnirapastathakasham prithivi vayureva cha
Vimunchantu mama prananyadi papam charamyaham
275.25
ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्सर्वा विश्रावयन्दिशः
पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम्
Tatontarikshe vagasitsarva vishravayandishah
Punya sanharshani tesham vanaranam mahatmanam
275.26
वायुरुवाच
भो भो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः
अपापा मैथिली राजन्संगच्छ सह भार्यया
Vayuruvacha
Bho bho raghava satyam vai vayurasmi sadagatih
Apapa maithili rajansangachchha saha bharyaya
275.27
अग्निरुवाच
अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन
सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति
Agniruvacha
Ahamantahsharirastho bhutanam raghunandana
Susukshmamapi kakutstha maithili naparadhyati
275.28
वरुण उवाच
रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव
अहं वै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम्
Varuna uvacha
Rasa vai matprasuta hi bhutadeheshu raghava
Aham vai tvam prabravimi maithili pratigrihyatam
275.29
ब्रह्मोवाच
पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मिणि
साधो सद्वृत्तमार्गस्थे शृणु चेदं वचो मम
Brahmovacha
Putra naitadihashcharyam tvayi rajarshidharmini
Sadho sadvrittamargasthe shrinu chedam vacho mama
275.30
शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम्
यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः
Shatruresha tvaya vira devagandharvabhoginam
Yakshanam danavanam cha maharshinam cha patitah
275.31
अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात्पुराभवत्
कस्माच्चित्कारणात्पापः कंचित्कालमुपेक्षितः
Avadhyah sarvabhutanam matprasadatpurabhavat
Kasmachchitkaranatpapah kanchitkalamupekshitah
275.32
वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना
नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया
Vadharthamatmanastena hrita sita duratmana
Nalakubarashapena raksha chasyah krita maya
275.33
यदि ह्यकामामासेवेत्स्त्रियमन्यामपि ध्रुवम्
शतधास्य फलेद्देह इत्युक्तः सोऽभवत्पुरा
Yadi hyakamamasevetstriyamanyamapi dhruvam
Shatadhasya phaleddeha ityuktah sobhavatpura
275.34
नात्र शङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युते
कृतं त्वया महत्कार्यं देवानाममरप्रभ
Natra shanka tvaya karya pratichchhemam mahadyute
Kritam tvaya mahatkaryam devanamamaraprabha
275.35
दशरथ उवाच
प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोऽस्मि ते
अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम
Dasharatha uvacha
Pritosmi vatsa bhadram te pita dasharathosmi te
Anujanami rajyam cha prashadhi purushottama
275.36
राम उवाच
अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम
गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात्तव
Rama uvacha
Abhivadaye tvam rajendra yadi tvam janako mama
Gamishyami purim ramyamayodhyam shasanattava
275.37
मार्कण्डेय उवाच
तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो मनुजाधिप
गच्छायोध्यां प्रशाधि त्वं राम रक्तान्तलोचन
Markandeya uvacha
Tamuvacha pita bhuyah prahrishto manujadhipa
Gachchhayodhyam prashadhi tvam rama raktantalochana
275.38
ततो देवान्नमस्कृत्य सुहृद्भिरभिनन्दितः
महेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान्
Tato devannamaskritya suhridbhirabhinanditah
Mahendra iva paulomya bharyaya sa sameyivan
275.39
ततो वरं ददौ तस्मै अविन्ध्याय परंतपः
त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम्
Tato varam dadau tasmai avindhyaya parantapah
Trijatam charthamanabhyam yojayamasa rakshasim
275.40
तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रमुखैर्वृतः
कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान्
Tamuvacha tato brahma devaih shakramukhairvritah
Kausalyamatarishtanste varanadya dadani kan
275.41
वव्रे रामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम्
राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम्
Vavre ramah sthitim dharme shatrubhishchaparajayam
Rakshasairnihatanam cha vanaranam samudbhavam
275.42
ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदा
समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः
Tataste brahmana prokte tatheti vachane tada
Samuttasthurmaharaja vanara labdhachetasah
275.43
सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ
रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति
Sita chapi mahabhaga varam hanumate dadau
Ramakirtya samam putra jivitam te bhavishyati
275.44
दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा
उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन
Divyastvamupabhogashcha matprasadakritah sada
Upasthasyanti hanumanniti sma harilochana
275.45
ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्
अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
Tataste prekshamananam teshamaklishtakarmanam
Antardhanam yayurdevah sarve shakrapurogamah
275.46
दृष्ट्वा तु रामं जानक्या समेतं शक्रसारथिः
उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः
Drishtva tu ramam janakya sametam shakrasarathih
Uvacha paramapritah suhrinmadhya idam vachah
275.47
देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम्
अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम
Devagandharvayakshanam manushasurabhoginam
Apanitam tvaya duhkhamidam satyaparakrama
275.48
सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः
कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्भूमिर्धरिष्यति
Sadevasuragandharva yaksharakshasapannagah
Kathayishyanti lokastvam yavadbhumirdharishyati
275.49
इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम्
संपूज्यापाक्रमत्तेन रथेनादित्यवर्चसा
Ityevamuktvanugyapya ramam shastrabhritam varam
Sampujyapakramattena rathenadityavarchasa
275.50
ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह
सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः
Tatah sitam puraskritya ramah saumitrina saha
Sugrivapramukhaishchaiva sahitah sarvavanaraih
275.51
विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः
संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम्
Vidhaya raksham lankayam vibhishanapuraskritah
Santatara punastena setuna makaralayam
275.52
पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता
कामगेन यथा मुख्यैरमात्यैः संवृतो वशी
Pushpakena vimanena khecharena virajata
Kamagena yatha mukhyairamatyaih sanvrito vashi
275.53
ततस्तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः
तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः
Tatastire samudrasya yatra shishye sa parthivah
Tatraivovasa dharmatma sahitah sarvavanaraih
275.54
अथैनान्राघवः काले समानीयाभिपूज्य च
विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः
Athainanraghavah kale samaniyabhipujya cha
Visarjayamasa tada ratnaih santoshya sarvashah
275.55
गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च
सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनरागमत्
Gateshu vanarendreshu gopuchchharksheshu teshu cha
Sugrivasahito ramah kishkindham punaragamat
275.56
विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा
पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्वनम्
Vibhishanenanugatah sugrivasahitastada
Pushpakena vimanena vaidehya darshayanvanam
275.57
किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः
अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत्
Kishkindham tu samasadya ramah praharatam varah
Angadam kritakarmanam yauvarajyebhyashechayat
275.58
ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह
यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति
Tatastaireva sahito ramah saumitrina saha
Yathagatena margena prayayau svapuram prati
275.59
अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस्ततः
भरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत्तदा
Ayodhyam sa samasadya purim rashtrapatistatah
Bharataya hanumantam dutam prasthapayattada
275.60
लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य च
वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत्
Lakshayitvengitam sarvam priyam tasmai nivedya cha
Vayuputre punah prapte nandigramamupagamat
275.61
स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम्
अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने
Sa tatra maladigdhangam bharatam chiravasasam
Agratah paduke kritva dadarshasinamasane
275.62
समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान्
राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ
Sametya bharatenatha shatrughnena cha viryavan
Raghavah sahasaumitrirmumude bharatarshabha
275.63
तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा
वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः
Tatha bharatashatrughnau sametau guruna tada
Vaidehya darshanenobhau praharsham samavapatuh
275.64
तस्मै तद्भरतो राज्यमागतायाभिसत्कृतम्
न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा
Tasmai tadbharato rajyamagatayabhisatkritam
Nyasam niryatayamasa yuktah paramaya muda
275.65
ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिमतेऽहनि
वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम्
Tatastam vaishnave shuram nakshatrebhimatehani
Vasishtho vamadevashcha sahitavabhyashinchatam
275.66
सोऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम्
विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्गृहान्प्रति
Sobhishiktah kapishreshtham sugrivam sasuhrijjanam
Vibhishanam cha paulastyamanvajanadgrihanprati
275.67
अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ
समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह
Abhyarchya vividhai ratnaih pritiyuktau muda yutau
Samadhayetikartavyam duhkhena visasarja ha
275.68
पुष्पकं च विमानं तत्पूजयित्वा स राघवः
प्रादाद्वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः
Pushpakam cha vimanam tatpujayitva sa raghavah
Pradadvaishravanayaiva pritya sa raghunandanah
275.69
ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु
दशाश्वमेधानाजह्रे जारूथ्यान्स निरर्गलान्
Tato devarshisahitah saritam gomatimanu
Dashashvamedhanajahre jaruthyansa nirargalan