UtshovChapter 273
273.1
मार्कण्डेय उवाच
तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरावमितौजसौ
बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा
Markandeya uvacha
Tavubhau patitau drishtva bhrataravamitaujasau
Babandha ravanirbhuyah sharairdattavaraistada
273.2
तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे
रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे
Tau virau sharajalena baddhavindrajita rane
Rejatuh purushavyaghrau shakuntaviva panjare
273.3
तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश्चितौ
सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः
Tau drishtva patitau bhumau shatashah sayakaishchitau
Sugrivah kapibhih sardham parivarya tatah sthitah
273.4
सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च
हनूमन्नीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः
Sushenamaindadvividaih kumudenangadena cha
Hanumannilataraishcha nalena cha kapishvarah
273.5
ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः
बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ
Tatastam deshamagamya kritakarma vibhishanah
Bodhayamasa tau virau pragyastrena prabodhitau
273.6
विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ
विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया
Vishalyau chapi sugrivah kshanenobhau chakara tau
Vishalyaya mahaushadhya divyamantraprayuktaya
273.7
तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम्
गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ
Tau labdhasangyau nrivarau vishalyavudatishthatam
Gatatandriklamau chastam kshanenobhau maharathau
273.8
ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम्
उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः
Tato vibhishanah partha ramamikshvakunandanam
Uvacha vijvaram drishtva kritanjaliridam vachah
273.9
अयमम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात्
गुह्यकोऽभ्यागतः श्वेतात्त्वत्सकाशमरिंदम
Ayamambho grihitva tu rajarajasya shasanat
Guhyakobhyagatah shvetattvatsakashamarindama
273.10
इदमम्भः कुबेरस्ते महाराजः प्रयच्छति
अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप
Idamambhah kuberaste maharajah prayachchhati
Antarhitanam bhutanam darshanartham parantapa
273.11
अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत
भवान्द्रक्ष्यति यस्मै च भवानेतत्प्रदास्यति
Anena sprishtanayano bhutanyantarhitanyuta
Bhavandrakshyati yasmai cha bhavanetatpradasyati
273.12
तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम्
चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः
Tatheti ramastadvari pratigrihyatha satkritam
Chakara netrayoh shaucham lakshmanashcha mahamanah
273.13
सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमानङ्गदस्तथा
मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः
Sugrivajambavantau cha hanumanangadastatha
Maindadvividanilashcha prayah plavagasattamah
273.14
तथा समभवच्चापि यदुवाच विभीषणः
क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंष्यासन्युधिष्ठिर
Tatha samabhavachchapi yaduvacha vibhishanah
Kshanenatindriyanyesham chakshunshyasanyudhishthira
273.15
इन्द्रजित्कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः
निवेद्य पुनरागच्छत्त्वरयाजिशिरः प्रति
Indrajitkritakarma tu pitre karma tadatmanah
Nivedya punaragachchhattvarayajishirah prati
273.16
तमापतन्तं संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया
अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः
Tamapatantam sankruddham punareva yuyutsaya
Abhidudrava saumitrirvibhishanamate sthitah
273.17
अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम्
शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः
Akritahnikamevainam jighansurjitakashinam
Sharairjaghana sankruddhah kritasangyotha lakshmanah
273.18
तयोः समभवद्युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः
अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव
Tayoh samabhavadyuddham tadanyonyam jigishatoh
Ativa chitramashcharyam shakraprahladayoriva
273.19
अविध्यदिन्द्रजित्तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः
सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद्रावणिं शरैः
Avidhyadindrajittikshnaih saumitrim marmabhedibhih
Saumitrishchanalasparshairavidhyadravanim sharaih
273.20
सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्रावणिः क्रोधमूर्छितः
असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान्
Saumitrisharasansparshadravanih krodhamurchhitah
Asrijallakshmanayashtau sharanashivishopaman
273.21
तस्यासून्पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस्त्रिभिः
यथा निरहरद्वीरस्तन्मे निगदतः शृणु
Tasyasunpavakasparshaih saumitrih patribhistribhih
Yatha niraharadvirastanme nigadatah shrinu
273.22
एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत्
द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत्
Ekenasya dhanushmantam bahum dehadapatayat
Dvitiyena sanaracham bhujam bhumau nyapatayat
273.23
तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता
जहार सुनसं चारु शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम्
Tritiyena tu banena prithudharena bhasvata
Jahara sunasam charu shiro bhrajishnukundalam
273.24
विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम्
तं हत्वा सूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनां वरः
Vinikrittabhujaskandham kabandham bhimadarshanam
Tam hatva sutamapyastrairjaghana balinam varah
273.25
लङ्कां प्रवेशयामासुर्वाजिनस्तं रथं तदा
ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम्
Lankam praveshayamasurvajinastam ratham tada
Dadarsha ravanastam cha ratham putravinakritam
273.26
स पुत्रं निहतं दृष्ट्वा त्रासात्संभ्रान्तलोचनः
रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः
Sa putram nihatam drishtva trasatsambhrantalochanah
Ravanah shokamoharto vaidehim hantumudyatah
273.27
अशोकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम्
खड्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह
Ashokavanikastham tam ramadarshanalalasam
Khadgamadaya dushtatma javenabhipapata ha
273.28
तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेरविन्ध्यः पापनिश्चयम्
शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना
Tam drishtva tasya durbuddheravindhyah papanishchayam
Shamayamasa sankruddham shruyatam yena hetuna
273.29
महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि
हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते गृहे
Maharajye sthito dipte na striyam hantumarhasi
Hataivaisha yada stri cha bandhanastha cha te grihe
273.30
न चैषा देहभेदेन हता स्यादिति मे मतिः
जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्हता भवेत्
Na chaisha dehabhedena hata syaditi me matih
Jahi bhartaramevasya hate tasminhata bhavet
273.31
न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः
असकृद्धि त्वया सेन्द्रास्त्रासितास्त्रिदशा युधि
Na hi te vikrame tulyah sakshadapi shatakratuh
Asakriddhi tvaya sendrastrasitastridasha yudhi
273.32
एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा
क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः
Evam bahuvidhairvakyairavindhyo ravanam tada
Kruddham sanshamayamasa jagrihe cha sa tadvachah
273.33
निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचरः
आज्ञापयामास तदा रथो मे कल्प्यतामिति
Niryane sa matim kritva nidhayasim kshapacharah
Agyapayamasa tada ratho me kalpyatamiti