UtshovChapter 267
267.1
मार्कण्डेय उवाच
ततस्तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह
समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा
Markandeya uvacha
Tatastatraiva ramasya samasinasya taih saha
Samajagmuh kapishreshthah sugrivavachanattada
267.2
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्
श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात्
Vritah kotisahasrena vanaranam tarasvinam
Shvashuro valinah shrimansusheno ramamabhyayat
267.3
कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च
वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम्
Kotishatavritau chapi gajo gavaya eva cha
Vanarendrau mahaviryau prithakprithagadrishyatam
267.4
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यत
गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः
Shashtikotisahasrani prakarshanpratyadrishyata
Golangulo maharaja gavaksho bhimadarshanah
267.5
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः
कोटीसहस्रमुग्राणां हरीणां समकर्षत
Gandhamadanavasi tu prathito gandhamadanah
Kotisahasramugranam harinam samakarshata
267.6
पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः
कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति
Panaso nama medhavi vanarah sumahabalah
Kotirdasha dvadasha cha trinshatpancha prakarshati
267.7
श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽपि वीर्यवान्
प्रचकर्ष महत्सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम्
Shrimandadhimukho nama harivriddhopi viryavan
Prachakarsha mahatsainyam harinam bhimatejasam
267.8
कृष्णानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम्
कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान्प्रत्यदृश्यत
Krishnanam mukhapundranamrikshanam bhimakarmanam
Kotishatasahasrena jambavanpratyadrishyata
267.9
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः
असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात्
Ete chanye cha bahavo hariyuthapayuthapah
Asankhyeya maharaja samiyu ramakaranat
267.10
शिरीषकुसुमाभानां सिंहानामिव नर्दताम्
श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्र तत्र प्रधावताम्
Shirishakusumabhanam sinhanamiva nardatam
Shruyate tumulah shabdastatra tatra pradhavatam
267.11
गिरिकूटनिभाः केचित्केचिन्महिषसंनिभाः
शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः
Girikutanibhah kechitkechinmahishasannibhah
Sharadabhrapratikashah pishtahingulakananah
267.12
उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः
उद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः
Utpatantah patantashcha plavamanashcha vanarah
Uddhunvantopare renunsamajagmuh samantatah
267.13
स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः
निवेशमकरोत्तत्र सुग्रीवानुमते तदा
Sa vanaramahalokah purnasagarasannibhah
Niveshamakarottatra sugrivanumate tada
267.14
ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते
Tatasteshu harindreshu samavritteshu sarvashah
Tithau prashaste nakshatre muhurte chabhipujite
267.15
तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव
प्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा
Tena vyudhena sainyena lokanudvartayanniva
Prayayau raghavah shrimansugrivasahitastada
267.16
मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजः
जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः
Mukhamasittu sainyasya hanumanmarutatmajah
Jaghanam palayamasa saumitrirakutobhayah
267.17
बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः
वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव
Baddhagodhangulitranau raghavau tatra rejatuh
Vritau harimahamatraishchandrasuryau grahairiva
267.18
प्रबभौ हरिसैन्यं तच्छालतालशिलायुधम्
सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति
Prababhau harisainyam tachchhalatalashilayudham
Sumahachchhalibhavanam yatha suryodayam prati
267.19
नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता
ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये
Nalanilangadakrathamaindadvividapalita
Yayau sumahati sena raghavasyarthasiddhaye
267.20
विधिवत्सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च
प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च
Vidhivatsuprashasteshu bahumulaphaleshu cha
Prabhutamadhumanseshu varimatsu shiveshu cha
267.21
निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु
उपायाद्धरिसेना सा क्षारोदमथ सागरम्
Nivasanti nirabadha tathaiva girisanushu
Upayaddharisena sa ksharodamatha sagaram
267.22
द्वितीयसागरनिभं तद्बलं बहुलध्वजम्
वेलावनं समासाद्य निवासमकरोत्तदा
Dvitiyasagaranibham tadbalam bahuladhvajam
Velavanam samasadya nivasamakarottada
267.23
ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत
मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः
Tato dasharathih shrimansugrivam pratyabhashata
Madhye vanaramukhyanam praptakalamidam vachah
267.24
उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने
इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः
Upayah ko nu bhavatam matah sagaralanghane
Iyam cha mahati sena sagarashchapi dustarah
267.25
तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः
समर्था लङ्घने सिन्धोर्न तु कृत्स्नस्य वानराः
Tatranye vyaharanti sma vanarah patumaninah
Samartha langhane sindhorna tu kritsnasya vanarah
267.26
केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः
नेति रामश्च तान्सर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत
Kechinnaubhirvyavasyanti kechichcha vividhaih plavaih
Neti ramashcha tansarvansantvayanpratyabhashata
267.27
शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः
क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः
Shatayojanavistaram na shaktah sarvavanarah
Krantum toyanidhim vira naisha vo naishthiki matih
267.28
नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा
वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्
Navo na santi senaya bahvyastarayitum tatha
Vanijamupaghatam cha kathamasmadvidhashcharet
267.29
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वै परः
प्लवोडुपप्रतारश्च नैवात्र मम रोचते
Vistirnam chaiva nah sainyam hanyachchhidreshu vai parah
Plavodupapratarashcha naivatra mama rochate
267.30
अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः
प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्यति मां ततः
Aham tvimam jalanidhim samarapsyamyupayatah
Pratisheshyamyupavasandarshayishyati mam tatah
267.31
न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं ततः
महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः
Na cheddarshayita margam dhakshyamyenamaham tatah
Mahastrairapratihatairatyagnipavanojjvalaih
267.32
इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः
प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे
Ityuktva sahasaumitrirupasprishyatha raghavah
Pratishishye jalanidhim vidhivatkushasanstare
267.33
सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम्
देवो नदनदीभर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः
Sagarastu tatah svapne darshayamasa raghavam
Devo nadanadibharta shrimanyadoganairvritah
267.34
कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः
इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः
Kausalyamatarityevamabhashya madhuram vachah
Idamityaha ratnanamakaraih shatasho vritah
267.35
ब्रूहि किं ते करोम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ
इक्ष्वाकुरस्मि ते ज्ञातिरिति रामस्तमब्रवीत्
Bruhi kim te karomyatra sahayyam purusharshabha
Ikshvakurasmi te gyatiriti ramastamabravit
267.36
मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते
येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम्
Margamichchhami sainyasya dattam nadanadipate
Yena gatva dashagrivam hanyam paulastyapansanam
267.37
यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान्
शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः
Yadyevam yachato margam na pradasyati me bhavan
Sharaistvam shoshayishyami divyastrapratimantritaih
267.38
इत्येवं ब्रुवतः श्रुत्वा रामस्य वरुणालयः
उवाच व्यथितो वाक्यमिति बद्धाञ्जलिः स्थितः
Ityevam bruvatah shrutva ramasya varunalayah
Uvacha vyathito vakyamiti baddhanjalih sthitah
267.39
नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव
शृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर
Nechchhami pratighatam te nasmi vighnakarastava
Shrinu chedam vacho rama shrutva kartavyamachara
267.40
यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य व्रजतोऽऽज्ञया
अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषो बलात्
Yadi dasyami te margam sainyasya vrajatogyaya
Anyepyagyapayishyanti mamevam dhanusho balat
267.41
अस्ति त्वत्र नलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः
त्वष्टुर्देवस्य तनयो बलवान्विश्वकर्मणः
Asti tvatra nalo nama vanarah shilpisammatah
Tvashturdevasya tanayo balavanvishvakarmanah
267.42
स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि
सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति
Sa yatkashtham trinam vapi shilam va kshepsyate mayi
Sarvam taddharayishyami sa te seturbhavishyati
267.43
इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह
कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि मतो मम
Ityuktvantarhite tasminramo nalamuvacha ha
Kuru setum samudre tvam shakto hyasi mato mama
267.44
तेनोपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धमकारयत्
दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्
Tenopayena kakutsthah setubandhamakarayat
Dashayojanavistaramayatam shatayojanam
267.45
नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि
रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः
Nalaseturiti khyato yodyapi prathito bhuvi
Ramasyagyam puraskritya dharyate girisannibhah
267.46
तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः
भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह
Tatrastham sa tu dharmatma samagachchhadvibhishanah
Bhrata vai rakshasendrasya chaturbhih sachivaih saha
267.47
प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः
सुग्रीवस्य तु शङ्काभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्म ह
Pratijagraha ramastam svagatena mahamanah
Sugrivasya tu shankabhutpranidhih syaditi sma ha
267.48
राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्च चरितेङ्गितैः
यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत्
Raghavastasya cheshtabhih samyakcha charitengitaih
Yada tattvena tushtobhuttata enamapujayat
267.49
सर्वराक्षसराज्ये चाप्यभ्यषिञ्चद्विभीषणम्
चक्रे च मन्त्रानुचरं सुहृदं लक्ष्मणस्य च
Sarvarakshasarajye chapyabhyashinchadvibhishanam
Chakre cha mantranucharam suhridam lakshmanasya cha
267.50
विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम्
ससैन्यः सेतुना तेन मासेनैव नराधिप
Vibhishanamate chaiva sotyakramanmaharnavam
Sasainyah setuna tena masenaiva naradhipa
267.51
ततो गत्वा समासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः
भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च
Tato gatva samasadya lankodyananyanekashah
Bhedayamasa kapibhirmahanti cha bahuni cha
267.52
तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ
चारौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः
Tatrastam ravanamatyau rakshasau shukasaranau
Charau vanararupena tau jagraha vibhishanah
267.53
प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ
दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत्
Pratipannau yada rupam rakshasam tau nishacharau
Darshayitva tatah sainyam ramah pashchadavasrijat
267.54
निवेश्योपवने सैन्यं तच्छूरः प्राज्ञवानरम्
प्रेषयामास दौत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम्
Niveshyopavane sainyam tachchhurah pragyavanaram
Preshayamasa dautyena ravanasya tatongadam