UtshovChapter 245
245.1
वैशंपायन उवाच
वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्
वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ
Vaishampayana uvacha
Vane nivasatam tesham pandavanam mahatmanam
Varshanyekadashatiyuh krichchhrena bharatarshabha
245.2
फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम्
प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहुरुत्तमपूरुषाः
Phalamulashanaste hi sukharha duhkhamuttamam
Praptakalamanudhyantah sehuruttamapurushah
245.3
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम्
चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम्
Yudhishthirastu rajarshiratmakarmaparadhajam
Chintayansa mahabahurbhratrinam duhkhamuttamam
245.4
न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः
दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि
Na sushvapa sukham raja hridi shalyairivarpitaih
Dauratmyamanupashyanstatkale dyutodbhavasya hi
245.5
संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः
निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत्कोपविषं महत्
Sansmaranparusha vachah sutaputrasya pandavah
Nihshvasaparamo dino bibhratkopavisham mahat
245.6
अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी
स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बली
युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुःखमनुत्तमम्
Arjuno yamajau chobhau draupadi cha yashasvini
Sa cha bhimo mahatejah sarveshamuttamo bali
Yudhishthiramudikshantah sehurduhkhamanuttamam
245.7
अवशिष्टमल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः
वपुरन्यदिवाकार्षुरुत्साहामर्षचेष्टितैः
Avashishtamalpakalam manvanah purusharshabhah
Vapuranyadivakarshurutsahamarshacheshtitaih
245.8
कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः
आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः
Kasyachittvatha kalasya vyasah satyavatisutah
Ajagama mahayogi pandavanavalokakah
245.9
तमागतमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
Tamagatamabhiprekshya kuntiputro yudhishthirah
Pratyudgamya mahatmanam pratyagrihnadyathavidhi
245.10
तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः
तोषयन्प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः
Tamasinamupasinah shushrushurniyatendriyah
Toshayanpranipatena vyasam pandavanandanah
245.11
तानवेक्ष्य कृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः
महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम्
Tanavekshya krishanpautranvane vanyena jivatah
Maharshiranukamparthamabravidbashpagadgadam
245.12
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर
नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्
Yudhishthira mahabaho shrinu dharmabhritam vara
Nataptatapasah putra prapnuvanti mahatsukham
245.13
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते
नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ
Sukhaduhkhe hi purushah paryayenopasevate
Natyantamasukham kashchitprapnoti purusharshabha
245.14
प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया
उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति
Pragyavanstveva purushah sanyuktah paraya dhiya
Udayastamayagyo hi na shochati na hrishyati
245.15
सुखमापतितं सेवेद्दुःखमापतितं सहेत्
कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः
Sukhamapatitam sevedduhkhamapatitam sahet
Kalapraptamupasita sasyanamiva karshakah
245.16
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस्व भारत
Tapaso hi param nasti tapasa vindate mahat
Nasadhyam tapasah kinchiditi budhyasva bharata
245.17
सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः
अनसूयाविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः
साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्
Satyamarjavamakrodhah sanvibhago damah shamah
Anasuyavihinsa cha shauchamindriyasanyamah
Sadhanani maharaja naranam punyakarmanam
245.18
अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः
कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः
Adharmaruchayo mudhastiryaggatiparayanah
Krichchhram yonimanuprapya na sukham vindate janah
245.19
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते
तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च
Iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate
Tasmachchhariram yunjita tapasa niyamena cha
245.20
यथाशक्ति प्रयच्छेच्च संपूज्याभिप्रणम्य च
काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः
Yathashakti prayachchhechcha sampujyabhipranamya cha
Kale patre cha hrishtatma rajanvigatamatsarah
245.21
सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवी
अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम्
Satyavadi labhetayuranayasamatharjavi
Akrodhanonasuyashcha nirvritim labhate param
245.22
दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति
न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम्
Dantah shamaparah shashvatpariklesham na vindati
Na cha tapyati dantatma drishtva paragatam shriyam
245.23
संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः
भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते
Sanvibhakta cha data cha bhogavansukhavannarah
Bhavatyahinsakashchaiva paramarogyamashnute
245.24
मान्यान्मानयिता जन्म कुले महति विन्दति
व्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः
Manyanmanayita janma kule mahati vindati
Vyasanairna tu sanyogam prapnoti vijitendriyah
245.25
शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा
प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः
Shubhanushayabuddhirhi sanyuktah kaladharmana
Pradurbhavati tadyogatkalyanamatireva sah
245.26
युधिष्ठिर उवाच
भगवन्दानधर्माणां तपसो वा महामुने
किं स्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते
Yudhishthira uvacha
Bhagavandanadharmanam tapaso va mahamune
Kim svidbahugunam pretya kim va dushkaramuchyate
245.27
व्यास उवाच
दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन
अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते
Vyasa uvacha
Dananna dushkarataram prithivyamasti kinchana
Arthe hi mahati trishna sa cha duhkhena labhyate
245.28
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं हि महाहवम्
प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रमटवीं तथा
Parityajya priyanpranandhanartham hi mahahavam
Pravishanti nara virah samudramatavim tatha
245.29
कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः
पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः
Krishigorakshyamityeke pratipadyanti manavah
Purushah preshyatameke nirgachchhanti dhanarthinah
245.30
तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः
न दुष्करतरं दानात्तस्माद्दानं मतं मम
Tasya duhkharjitasyaivam parityagah sudushkarah
Na dushkarataram danattasmaddanam matam mama
245.31
विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम्
पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत्
Visheshastvatra vigyeyo nyayenoparjitam dhanam
Patre deshe cha kale cha sadhubhyah pratipadayet
245.32
अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः
क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात्
Anyayasamupattena danadharmo dhanena yah
Kriyate na sa kartaram trayate mahato bhayat
245.33
पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर
मनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम्
Patre danam svalpamapi kale dattam yudhishthira
Manasa suvishuddhena pretyanantaphalam smritam
245.34
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Vrihidronaparityagadyatphalam prapa mudgalah