UtshovChapter 238
238.1
दुर्योधन उवाच
चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्नर्जुनस्तदा
इदं वचनमक्लीबमब्रवीत्परवीरहा
Duryodhana uvacha
Chitrasenam samagamya prahasannarjunastada
Idam vachanamaklibamabravitparaviraha
238.2
भ्रातॄनर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम
अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु
Bhratrinarhasi no vira moktum gandharvasattama
Anarha dharshanam hime jivamaneshu pandushu
238.3
एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना
उवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः
द्रष्टारः स्म सुखाद्धीनान्सदारान्पाण्डवानिति
Evamuktastu gandharvah pandavena mahatmana
Uvacha yatkarna vayam mantrayanto vinirgatah
Drashtarah sma sukhaddhinansadaranpandavaniti
238.4
तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्यथ
भूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः
Tasminnuchcharyamane tu gandharvena vachasyatha
Bhumervivaramanvaichchham praveshtum vridayanvitah
238.5
युधिष्ठिरमथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः
अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन्
Yudhishthiramathagamya gandharvah saha pandavaih
Asmaddurmantritam tasmai baddhanshchasmannyavedayan
238.6
स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः
युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखमतः परम्
Strisamakshamaham dino baddhah shatruvasham gatah
Yudhishthirasyopahritah kim nu duhkhamatah param
238.7
ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषामहं सदा
तैर्मोक्षितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैर्जीवितं च मे
Ye me nirakrita nityam ripuryeshamaham sada
Tairmokshitoham durbuddhirdattam tairjivitam cha me
238.8
प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणे
श्रेयस्तद्भविता मह्यमेवंभूतं न जीवितम्
Praptah syam yadyaham vira vadham tasminmaharane
Shreyastadbhavita mahyamevambhutam na jivitam
238.9
भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्
प्राप्ताश्च लोकाः पुण्याः स्युर्महेन्द्रसदनेऽक्षयाः
Bhavedyashah prithivyam me khyatam gandharvato vadhat
Praptashcha lokah punyah syurmahendrasadanekshayah
238.10
यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः
इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान्
भ्रातरश्चैव मे सर्वे प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
Yattvadya me vyavasitam tachchhrinudhvam nararshabhah
Iha prayamupasishye yuyam vrajata vai grihan
Bhratarashchaiva me sarve prayantvadya puram prati
238.11
कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये
दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
Karnaprabhritayashchaiva suhrido bandhavashcha ye
Duhshasanam puraskritya prayantvadya puram prati
238.12
न ह्यहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः
शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा
Na hyaham pratiyasyami puram shatrunirakritah
Shatrumanapaho bhutva suhridam manakrittatha
238.13
स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः
वारणाह्वयमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम्
Sa suhrichchhokado bhutva shatrunam harshavardhanah
Varanahvayamasadya kim vakshyami janadhipam
238.14
भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर्विदुरः संजयस्तथा
बाह्लीकः सोमदत्तश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः
Bhishmo dronah kripo draunirvidurah sanjayastatha
Bahlikah somadattashcha ye chanye vriddhasammatah
238.15
ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः
किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम्
Brahmanah shrenimukhyashcha tathodasinavrittayah
Kim mam vakshyanti kim chapi prativakshyami tanaham
238.16
रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि
आत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम्
Ripunam shirasi sthitva tatha vikramya chorasi
Atmadoshatparibhrashtah katham vakshyami tanaham
238.17
दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च
तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः
Durvinitah shriyam prapya vidyamaishvaryameva cha
Tishthanti na chiram bhadre yathaham madagarvitah
238.18
अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम्
स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तोऽस्मि संशयम्
Aho bata yathedam me kashtam dushcharitam kritam
Svayam durbuddhina mohadyena praptosmi sanshayam
238.19
तस्मात्प्रायमुपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्
चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिरुद्धृतः
Tasmatprayamupasishye na hi shakshyami jivitum
Chetayano hi ko jivetkrichchhrachchhatrubhiruddhritah
238.20
शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः
पाण्डवैर्विक्रमाढ्यैश्च सावमानमवेक्षितः
Shatrubhishchavahasito mani paurushavarjitah
Pandavairvikramadhyaishcha savamanamavekshitah
238.21
वैशंपायन उवाच
एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत्
दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत
Vaishampayana uvacha
Evam chintaparigato duhshasanamathabravit
Duhshasana nibodhedam vachanam mama bharata
238.22
प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भव
प्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णसौबलपालिताम्
Pratichchha tvam maya dattamabhishekam nripo bhava
Prashadhi prithivim sphitam karnasaubalapalitam
238.23
भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा
बान्धवास्त्वोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम्
Bhratrinpalaya visrabdham maruto vritraha yatha
Bandhavastvopajivantu deva iva shatakratum
238.24
ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतः
बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा
Brahmaneshu sada vrittim kurvithashchapramadatah
Bandhunam suhridam chaiva bhavethastvam gatih sada
238.25
ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणानिव
गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम्
Gyatinshchapyanupashyetha vishnurdevagananiva
Guravah palaniyaste gachchha palaya medinim
238.26
नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन्
कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यतामित्युवाच ह
Nandayansuhridah sarvanshatravanshchavabhartsayan
Kanthe chainam parishvajya gamyatamityuvacha ha
238.27
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुःशासनोऽब्रवीत्
अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च
सगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः
Tasya tadvachanam shrutva dino duhshasanobravit
Ashrukanthah suduhkhartah pranjalih pranipatya cha
Sagadgadamidam vakyam bhrataram jyeshthamatmanah
238.28
प्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसा
दुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सृजन्
Prasidetyapatadbhumau duyamanena chetasa
Duhkhitah padayostasya netrajam jalamutsrijan
238.29
उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतदेवं भविष्यति
विदीर्येत्सनगा भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत्
रविरात्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत्
Uktavanshcha naravyaghro naitadevam bhavishyati
Vidiryetsanaga bhumirdyaushchapi shakalibhavet
Raviratmaprabham jahyatsomah shitanshutam tyajet
238.30
वायुः शैघ्र्यमथो जह्याद्धिमवांश्च परिव्रजेत्
शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत्
Vayuh shaighryamatho jahyaddhimavanshcha parivrajet
Shushyettoyam samudreshu vahnirapyushnatam tyajet
238.31
न चाहं त्वदृते राजन्प्रशासेयं वसुंधराम्
पुनः पुनः प्रसीदेति वाक्यं चेदमुवाच ह
त्वमेव नः कुले राजा भविष्यसि शतं समाः
Na chaham tvadrite rajanprashaseyam vasundharam
Punah punah prasideti vakyam chedamuvacha ha
Tvameva nah kule raja bhavishyasi shatam samah
238.32
एवमुक्त्वा स राजेन्द्र सस्वनं प्ररुरोद ह
पादौ संगृह्य मानार्हौ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत
Evamuktva sa rajendra sasvanam praruroda ha
Padau sangrihya manarhau bhraturjyeshthasya bharata
238.33
तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौ
अभिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत
Tatha tau duhkhitau drishtva duhshasanasuyodhanau
Abhigamya vyathavishtah karnastau pratyabhashata
238.34
विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात्प्राकृताविव
न शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कस्यचित्
Vishidathah kim kauravyau balishyatprakritaviva
Na shokah shochamanasya vinivarteta kasyachit
238.35
यदा च शोचतः शोको व्यसनं नापकर्षति
सामर्थ्यं किं त्वतः शोके शोचमानौ प्रपश्यथः
धृतिं गृह्णीत मा शत्रूञ्शोचन्तौ नन्दयिष्यथः
Yada cha shochatah shoko vyasanam napakarshati
Samarthyam kim tvatah shoke shochamanau prapashyathah
Dhritim grihnita ma shatrunshochantau nandayishyathah
238.36
कर्तव्यं हि कृतं राजन्पाण्डवैस्तव मोक्षणम्
नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विषयवासिभिः
पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः
Kartavyam hi kritam rajanpandavaistava mokshanam
Nityameva priyam karyam ragyo vishayavasibhih
Palyamanastvaya te hi nivasanti gatajvarah
238.37
नार्हस्येवंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवद्यथा
विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते
उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान्
Narhasyevangate manyum kartum prakritavadyatha
Vishannastava sodaryastvayi prayam samasthite
Uttishtha vraja bhadram te samashvasaya sodaran
238.38
राजन्नद्यावगच्छामि तवेह लघुसत्त्वताम्
किमत्र चित्रं यद्वीर मोक्षितः पाण्डवैरसि
सद्यो वशं समापन्नः शत्रूणां शत्रुकर्शन
Rajannadyavagachchhami taveha laghusattvatam
Kimatra chitram yadvira mokshitah pandavairasi
Sadyo vasham samapannah shatrunam shatrukarshana
238.39
सेनाजीवैश्च कौरव्य तथा विषयवासिभिः
अज्ञातैर्यदि वा ज्ञातैः कर्तव्यं नृपतेः प्रियम्
Senajivaishcha kauravya tatha vishayavasibhih
Agyatairyadi va gyataih kartavyam nripateh priyam
238.40
प्रायः प्रधानाः पुरुषाः क्षोभयन्त्यरिवाहिनीम्
निगृह्यन्ते च युद्धेषु मोक्ष्यन्ते च स्वसैनिकैः
Prayah pradhanah purushah kshobhayantyarivahinim
Nigrihyante cha yuddheshu mokshyante cha svasainikaih
238.41
सेनाजीवाश्च ये राज्ञां विषये सन्ति मानवाः
तैः संगम्य नृपार्थाय यतितव्यं यथातथम्
Senajivashcha ye ragyam vishaye santi manavah
Taih sangamya nriparthaya yatitavyam yathatatham
238.42
यद्येवं पाण्डवै राजन्भवद्विषयवासिभिः
यदृच्छया मोक्षितोऽद्य तत्र का परिदेवना
Yadyevam pandavai rajanbhavadvishayavasibhih
Yadrichchhaya mokshitodya tatra ka paridevana
238.43
न चैतत्साधु यद्राजन्पाण्डवास्त्वां नृपोत्तम
स्वसेनया संप्रयान्तं नानुयान्ति स्म पृष्ठतः
Na chaitatsadhu yadrajanpandavastvam nripottama
Svasenaya samprayantam nanuyanti sma prishthatah
238.44
शूराश्च बलवन्तश्च संयुगेष्वपलायिनः
भवतस्ते सभायां वै प्रेष्यतां पूर्वमागताः
Shurashcha balavantashcha sanyugeshvapalayinah
Bhavataste sabhayam vai preshyatam purvamagatah
238.45
पाण्डवेयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुञ्जसे
सत्त्वस्थान्पाण्डवान्पश्य न ते प्रायमुपाविशन्
उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते न चिन्तां कर्तुमर्हसि
Pandaveyani ratnani tvamadyapyupabhunjase
Sattvasthanpandavanpashya na te prayamupavishan
Uttishtha rajanbhadram te na chintam kartumarhasi
238.46
अवश्यमेव नृपते राज्ञो विषयवासिभिः
प्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना
Avashyameva nripate ragyo vishayavasibhih
Priyanyacharitavyani tatra ka paridevana
238.47
मद्वाक्यमेतद्राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसि
स्थास्यामीह भवत्पादौ शुश्रूषन्नरिमर्दन
Madvakyametadrajendra yadyevam na karishyasi
Sthasyamiha bhavatpadau shushrushannarimardana
238.48
नोत्सहे जीवितुमहं त्वद्विहीनो नरर्षभ
प्रायोपविष्टस्तु नृप राज्ञां हास्यो भविष्यसि
Notsahe jivitumaham tvadvihino nararshabha
Prayopavishtastu nripa ragyam hasyo bhavishyasi
238.49
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा
नैवोत्थातुं मनश्चक्रे स्वर्गाय कृतनिश्चयः
Vaishampayana uvacha
Evamuktastu karnena raja duryodhanastada
Naivotthatum manashchakre svargaya kritanishchayah