UtshovChapter 219
219.1
मार्कण्डेय उवाच
श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम्
सप्तर्षिपत्न्यः षड्देव्यस्तत्सकाशमथागमन्
Markandeya uvacha
Shriya jushtam mahasenam devasenapatim kritam
Saptarshipatnyah shaddevyastatsakashamathagaman
219.2
ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः
द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम्
Rishibhih samparityakta dharmayukta mahavratah
Drutamagamya chochusta devasenapatim prabhum
219.3
वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर्देवसंमितैः
अकारणाद्रुषा तात पुण्यस्थानात्परिच्युताः
Vayam putra parityakta bhartribhirdevasammitaih
Akaranadrusha tata punyasthanatparichyutah
219.4
अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम्
असत्यमेतत्संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि
Asmabhih kila jatastvamiti kenapyudahritam
Asatyametatsanshrutya tasmannastratumarhasi
219.5
अक्षयश्च भवेत्स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो
त्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव
Akshayashcha bhavetsvargastvatprasadaddhi nah prabho
Tvam putram chapyabhipsamah kritvaitadanrino bhava
219.6
स्कन्द उवाच
मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताः
यच्चाभीप्सथ तत्सर्वं संभविष्यति वस्तथा
Skanda uvacha
Mataro hi bhavatyo me suto vohamaninditah
Yachchabhipsatha tatsarvam sambhavishyati vastatha
219.7
मार्कण्डेय उवाच
एवमुक्ते ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत्
उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोऽब्रवीद्वासवस्ततः
Markandeya uvacha
Evamukte tatah shakram kim karyamiti sobravit
Uktah skandena bruhiti sobravidvasavastatah
219.8
अभिजित्स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसा
इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता
Abhijitspardhamana tu rohinya kanyasi svasa
Ichchhanti jyeshthatam devi tapastaptum vanam gata
219.9
तत्र मूढोऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम्
कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय
Tatra mudhosmi bhadram te nakshatram gaganachchyutam
Kalam tvimam param skanda brahmana saha chintaya
219.10
धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिनिर्मितः
रोहिण्याद्योऽभवत्पूर्वमेवं संख्या समाभवत्
Dhanishthadistada kalo brahmana parinirmitah
Rohinyadyobhavatpurvamevam sankhya samabhavat
219.11
एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः
नक्षत्रं शकटाकारं भाति तद्वह्निदैवतम्
Evamukte tu shakrena tridivam krittika gatah
Nakshatram shakatakaram bhati tadvahnidaivatam
219.12
विनता चाब्रवीत्स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः
इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम्
Vinata chabravitskandam mama tvam pindadah sutah
Ichchhami nityamevaham tvaya putra sahasitum
219.13
स्कन्द उवाच
एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात्प्रशाधि माम्
स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा
Skanda uvacha
Evamastu namastestu putrasnehatprashadhi mam
Snushaya pujyamana vai devi vatsyasi nityada
219.14
मार्कण्डेय उवाच
अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत्
वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः
इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः
Markandeya uvacha
Atha matriganah sarvah skandam vachanamabravit
Vayam sarvasya lokasya matarah kavibhih stutah
Ichchhamo matarastubhyam bhavitum pujayasva nah
219.15
स्कन्द उवाच
मातरस्तु भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः
उच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम्
Skanda uvacha
Matarastu bhavatyo me bhavatinamaham sutah
Uchyatam yanmaya karyam bhavatinamathepsitam
219.16
मातर ऊचुः
यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः
अस्माकं तद्भवेत्स्थानं तासां चैव न तद्भवेत्
Matara uchuh
Yastu ta matarah purvam lokasyasya prakalpitah
Asmakam tadbhavetsthanam tasam chaiva na tadbhavet
219.17
भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ
प्रजास्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः
Bhavema pujya lokasya na tah pujyah surarshabha
Prajasmakam hritastabhistvatkrite tah prayachchha nah
219.18
स्कन्द उवाच
दत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिर्निषेवितुम्
अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ
Skanda uvacha
Dattah praja na tah shakya bhavatibhirnishevitum
Anyam vah kam prayachchhami prajam yam manasechchhatha
219.19
मातर ऊचुः
इच्छाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः
त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः
Matara uchuh
Ichchhama tasam matrinam praja bhoktum prayachchha nah
Tvaya saha prithagbhuta ye cha tasamatheshvarah
219.20
स्कन्द उवाच
प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम्
परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः
Skanda uvacha
Praja vo dadmi kashtam tu bhavatibhirudahritam
Parirakshata bhadram vah prajah sadhu namaskritah
219.21
मातर ऊचुः
परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि
त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश्चिरं प्रभो
Matara uchuh
Parirakshama bhadram te prajah skanda yathechchhasi
Tvaya no rochate skanda sahavasashchiram prabho
219.22
स्कन्द उवाच
यावत्षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः
प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः
Skanda uvacha
Yavatshodasha varshani bhavanti tarunah prajah
Prabadhata manushyanam tavadrupaih prithagvidhaih
219.23
अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम्
परमं तेन सहिता सुखं वत्स्यथ पूजिताः
Aham cha vah pradasyami raudramatmanamavyayam
Paramam tena sahita sukham vatsyatha pujitah
219.24
मार्कण्डेय उवाच
ततः शरीरात्स्कन्दस्य पुरुषः काञ्चनप्रभः
भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः
Markandeya uvacha
Tatah shariratskandasya purushah kanchanaprabhah
Bhoktum prajah sa martyanam nishpapata mahabalah
219.25
अपतत्स तदा भूमौ विसंज्ञोऽथ क्षुधान्वितः
स्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहः
स्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहं तं द्विजसत्तमाः
Apatatsa tada bhumau visangyotha kshudhanvitah
Skandena sobhyanugyato raudrarupobhavadgrahah
Skandapasmaramityahurgraham tam dvijasattamah
219.26
विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः
पूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात्पूतनाग्रहम्
Vinata tu maharaudra kathyate shakunigrahah
Putanam rakshasim prahustam vidyatputanagraham
219.27
कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी
पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना
गर्भान्सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना
Kashta darunarupena ghorarupa nishachari
Pishachi darunakara kathyate shitaputana
Garbhansa manushinam tu harate ghoradarshana
219.28
अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः
सोऽपि बालाञ्शिशून्घोरो बाधते वै महाग्रहः
Aditim revatim prahurgrahastasyastu raivatah
Sopi balanshishunghoro badhate vai mahagrahah
219.29
दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम्
अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा
Daityanam ya ditirmata tamahurmukhamandikam
Atyartham shishumansena samprahrishta durasada
219.30
कुमाराश्च कुमार्यश्च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः
तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः
Kumarashcha kumaryashcha ye proktah skandasambhavah
Tepi garbhabhujah sarve kauravya sumahagrahah
219.31
तासामेव कुमारीणां पतयस्ते प्रकीर्तिताः
अज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान्रौद्रकर्मिणः
Tasameva kumarinam patayaste prakirtitah
Agyayamana grihnanti balakanraudrakarminah
219.32
गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप
शकुनिस्तामथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून्भुवि
Gavam mata tu ya pragyaih kathyate surabhirnripa
Shakunistamatharuhya saha bhunkte shishunbhuvi
219.33
सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप
सापि गर्भान्समादत्ते मानुषीणां सदैव हि
Sarama nama ya mata shunam devi janadhipa
Sapi garbhansamadatte manushinam sadaiva hi
219.34
पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा
करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात्पुत्रार्थिनो नराः
Padapanam cha ya mata karanjanilaya hi sa
Karanje tam namasyanti tasmatputrarthino narah
219.35
इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः
द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे
Ime tvashtadashanye vai graha mansamadhupriyah
Dvipancharatram tishthanti satatam sutikagrihe
219.36
कद्रूः सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद्यदा
भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते
Kadruh sukshmavapurbhutva garbhinim pravishedyada
Bhunkte sa tatra tam garbham sa tu nagam prasuyate
219.37
गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति
ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते
Gandharvanam tu ya mata sa garbham grihya gachchhati
Tato vilinagarbha sa manushi bhuvi drishyate
219.38
या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्य सा
उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः
Ya janitri tvapsarasam garbhamaste pragrihya sa
Upavishtam tato garbham kathayanti manishinah
219.39
लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता
लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते
Lohitasyodadheh kanya dhatri skandasya sa smrita
Lohitayanirityevam kadambe sa hi pujyate
219.40
पुरुषेषु यथा रुद्रस्तथार्या प्रमदास्वपि
आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थमिज्यते
Purusheshu yatha rudrastatharya pramadasvapi
Arya mata kumarasya prithakkamarthamijyate
219.41
एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः
यावत्षोडश वर्षाणि अशिवास्ते शिवास्ततः
Evamete kumaranam maya prokta mahagrahah
Yavatshodasha varshani ashivaste shivastatah
219.42
ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाः
सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः
Ye cha matriganah proktah purushashchaiva ye grahah
Sarve skandagraha nama gyeya nityam shariribhih
219.43
तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम्
बलिकर्मोपहारश्च स्कन्दस्येज्या विशेषतः
Tesham prashamanam karyam snanam dhupamathanjanam
Balikarmopaharashcha skandasyejya visheshatah
219.44
एवमेतेऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम्
आयुर्वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृताः
Evameterchitah sarve prayachchhanti shubham nrinam
Ayurviryam cha rajendra samyakpujanamaskritah
219.45
ऊर्ध्वं तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहा नृणाम्
तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम्
Urdhvam tu shodashadvarshadye bhavanti graha nrinam
Tanaham sampravakshyami namaskritya maheshvaram
219.46
यः पश्यति नरो देवाञ्जाग्रद्वा शयितोऽपि वा
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः
Yah pashyati naro devanjagradva shayitopi va
Unmadyati sa tu kshipram tam tu devagraham viduh
219.47
आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन्
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः
Asinashcha shayanashcha yah pashyati narah pitrin
Unmadyati sa tu kshipram sa gyeyastu pitrigrahah
219.48
अवमन्यति यः सिद्धान्क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम्
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः
Avamanyati yah siddhankruddhashchapi shapanti yam
Unmadyati sa tu kshipram gyeyah siddhagrahastu sah
219.49
उपाघ्राति च यो गन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान्
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः
Upaghrati cha yo gandhanrasanshchapi prithagvidhan
Unmadyati sa tu kshipram sa gyeyo rakshaso grahah
219.50
गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संस्पृशन्ति नरं भुवि
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः
Gandharvashchapi yam divyah sansprishanti naram bhuvi
Unmadyati sa tu kshipram graho gandharva eva sah
219.51
आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः
Avishanti cha yam yakshah purusham kalaparyaye
Unmadyati sa tu kshipram gyeyo yakshagrahastu sah
219.52
अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं क्वचित्
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं पैशाचं तं ग्रहं विदुः
Adhirohanti yam nityam pishachah purusham kvachit
Unmadyati sa tu kshipram paishacham tam graham viduh
219.53
यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः
Yasya doshaih prakupitam chittam muhyati dehinah
Unmadyati sa tu kshipram sadhanam tasya shastratah
219.54
वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात्
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सत्त्वं तस्य तु साधनम्
Vaiklavyachcha bhayachchaiva ghoranam chapi darshanat
Unmadyati sa tu kshipram sattvam tasya tu sadhanam
219.55
कश्चित्क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथापरः
अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रहः
Kashchitkriditukamo vai bhoktukamastathaparah
Abhikamastathaivanya ityesha trividho grahah
219.56
यावत्सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम्
अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः
Yavatsaptativarshani bhavantyete graha nrinam
Atah param dehinam tu grahatulyo bhavejjvarah
219.57
अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम्
आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहाः
Aprakirnendriyam dantam shuchim nityamatandritam
Astikam shraddadhanam cha varjayanti sada grahah
219.58
इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः
न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान्नरान्देवं महेश्वरम्
Ityesha te grahoddesho manushanam prakirtitah
Na sprishanti graha bhaktannarandevam maheshvaram