UtshovChapter 206
206.1
व्याध उवाच
एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजवरोत्तम
अभिप्रसादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम्
Vyadha uvacha
Evam shaptohamrishina tada dvijavarottama
Abhiprasadayamrishim gira vakyavisharadam
206.2
अजानता मयाकार्यमिदमद्य कृतं मुने
क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति
Ajanata mayakaryamidamadya kritam mune
Kshantumarhasi tatsarvam prasida bhagavanniti
206.3
ऋषिरुवाच
नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम्
आनृशंस्यादहं किंचित्कर्तानुग्रहमद्य ते
Rishiruvacha
Nanyatha bhavita shapa evametadasanshayam
Anrishansyadaham kinchitkartanugrahamadya te
206.4
शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्यसि
मातापित्रोश्च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः
Shudrayonau vartamano dharmagyo bhavita hyasi
Matapitroshcha shushrusham karishyasi na sanshayah
206.5
तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि
जातिस्मरश्च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि
शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर्द्विजः
Taya shushrushaya siddhim mahatim samavapsyasi
Jatismarashcha bhavita svargam chaiva gamishyasi
Shapakshayante nirvritte bhavitasi punardvijah
206.6
व्याध उवाच
एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्युग्रतेजसा
प्रसादश्च कृतस्तेन ममैवं द्विपदां वर
Vyadha uvacha
Evam shaptah pura tena rishinasmyugratejasa
Prasadashcha kritastena mamaivam dvipadam vara
206.7
शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम
आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत
Sharam choddhritavanasmi tasya vai dvijasattama
Ashramam cha maya nito na cha pranairvyayujyata
206.8
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराभवत्
अभितश्चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम
Etatte sarvamakhyatam yatha mama purabhavat
Abhitashchapi gantavyam maya svargam dvijottama
206.9
ब्राह्मण उवाच
एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च
प्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि
दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिमात्मनः
Brahmana uvacha
Evametani purusha duhkhani cha sukhani cha
Prapnuvanti mahabuddhe notkantham kartumarhasi
Dushkaram hi kritam tata janata jatimatmanah
206.10
कर्मदोषश्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै
कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोऽसि भविता द्विजः
सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः
Karmadoshashcha vai vidvannatmajatikritena vai
Kanchitkalam mrishyatam vai tatosi bhavita dvijah
Sampratam cha mato mesi brahmano natra sanshayah
206.11
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु
दाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत्
Brahmanah pataniyeshu vartamano vikarmasu
Dambhiko dushkritaprayah shudrena sadrisho bhavet
206.12
यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः
तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः
Yastu shudro dame satye dharme cha satatotthitah
Tam brahmanamaham manye vrittena hi bhaveddvijah
206.13
कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्नोति दारुणाम्
क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम
Karmadoshena vishamam gatimapnoti darunam
Kshinadoshamaham manye chabhitastvam narottama
206.14
कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः
लोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः
Kartumarhasi notkantham tvadvidha hyavishadinah
Lokavrittantavrittagya nityam dharmaparayanah
206.15
व्याध उवाच
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत्
Vyadha uvacha
Pragyaya manasam duhkham hanyachchhariramaushadhaih
Etadvigyanasamarthyam na balaih samatam vrajet
206.16
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च
मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः
Anishtasamprayogachcha viprayogatpriyasya cha
Manusha manasairduhkhairyujyante alpabuddhayah
206.17
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते
Gunairbhutani yujyante viyujyante tathaiva cha
Sarvani naitadekasya shokasthanam hi vidyate
206.18
अनिष्टेनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते
ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम्
शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते
Anishtenanvitam pashyanstatha kshipram virajyate
Tatashcha pratikurvanti yadi pashyantyupakramam
Shochato na bhavetkinchitkevalam paritapyate
206.19
परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्युभयं नराः
त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः
Parityajanti ye duhkham sukham vapyubhayam narah
Ta eva sukhamedhante gyanatripta manishinah
206.20
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः
असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम्
Asantoshapara mudhah santosham yanti panditah
Asantoshasya nastyantastushtistu paramam sukham
Na shochanti gatadhvanah pashyantah paramam gatim
206.21
न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम्
मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः
Na vishade manah karyam vishado vishamuttamam
Marayatyakritapragyam balam kruddha ivoragah
206.22
यं विषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते
Yam vishadobhibhavati vishame samupasthite
Tejasa tasya hinasya purushartho na vidyate
206.23
अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम्
न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम्
Avashyam kriyamanasya karmano drishyate phalam
Na hi nirvedamagamya kinchitprapnoti shobhanam
206.24
अथाप्युपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणे
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्
Athapyupayam pashyeta duhkhasya parimokshane
Ashochannarabhetaiva yuktashchavyasani bhavet
206.25
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः
न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्
Bhuteshvabhavam sanchintya ye tu buddheh param gatah
Na shochanti kritapragyah pashyantah paramam gatim
206.26
न शोचामि च वै विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽस्म्यहम्
एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम
Na shochami cha vai vidvankalakankshi sthitosmyaham
Etairnidarshanairbrahmannavasidami sattama
206.27
ब्राह्मण उवाच
कृतप्रज्ञोऽसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव
नाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तोऽसि धर्मवित्
Brahmana uvacha
Kritapragyosi medhavi buddhishcha vipula tava
Naham bhavantam shochami gyanatriptosi dharmavit
206.28
आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वा परिरक्षतु
अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर
Aprichchhe tvam svasti testu dharmastva parirakshatu
Apramadastu kartavyo dharme dharmabhritam vara
206.29
मार्कण्डेय उवाच
बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह
प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः
Markandeya uvacha
Badhamityeva tam vyadhah kritanjaliruvacha ha
Pradakshinamatho kritva prasthito dvijasattamah
206.30
स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा
मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः
Sa tu gatva dvijah sarvam shushrusham kritavanstada
Matapitribhyam vriddhabhyam yathanyayam susanshitah
206.31
एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर
पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर
Etatte sarvamakhyatam nikhilena yudhishthira
Prishtavanasi yam tata dharmam dharmabhritam vara
206.32
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम
मातापित्रोश्च शुश्रूषा व्याधे धर्मश्च कीर्तितः
Pativrataya mahatmyam brahmanasya cha sattama
Matapitroshcha shushrusha vyadhe dharmashcha kirtitah
206.33
युधिष्ठिर उवाच
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्
सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ कथितं द्विजसत्तम
Yudhishthira uvacha
Atyadbhutamidam brahmandharmakhyanamanuttamam
Sarvadharmabhritam shreshtha kathitam dvijasattama
206.34
सुखश्रव्यतया विद्वन्मुहूर्तमिव मे गतम्
न हि तृप्तोऽस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम्
Sukhashravyataya vidvanmuhurtamiva me gatam
Na hi triptosmi bhagavanshrinvano dharmamuttamam