UtshovChapter 203
203.1
मार्कण्डेय उवाच
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत
ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः
Markandeya uvacha
Evam tu sukshme kathite dharmavyadhena bharata
Brahmanah sa punah sukshmam paprachchha susamahitah
203.2
ब्राह्मण उवाच
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम्
गुणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः
Brahmana uvacha
Sattvasya rajasashchaiva tamasashcha yathatatham
Gunanstattvena me bruhi yathavadiha prichchhatah
203.3
व्याध उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
एषां गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम
Vyadha uvacha
Hanta te kathayishyami yanmam tvam pariprichchhasi
Esham gunanprithaktvena nibodha gadato mama
203.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम्
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते
Mohatmakam tamastesham raja esham pravartakam
Prakashabahulatvachcha sattvam jyaya ihochyate
203.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः
दुर्दृशीकस्तमोध्वस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः
Avidyabahulo mudhah svapnashilo vichetanah
Durdrishikastamodhvastah sakrodhastamasolasah
203.6
प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च योऽनुराग्यभ्यसूयकः
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः
Pravrittavakyo mantri cha yonuragyabhyasuyakah
Vivitsamano viprarshe stabdho mani sa rajasah
203.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैव स सात्त्विकः
Prakashabahulo dhiro nirvivitsonasuyakah
Akrodhano naro dhimandantashchaiva sa sattvikah
203.8
सात्त्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते
यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते
Sattvikastvatha sambuddho lokavrittena klishyate
Yada budhyati boddhavyam lokavrittam jugupsate
203.9
वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत्
Vairagyasya hi rupam tu purvameva pravartate
Mridurbhavatyahankarah prasidatyarjavam cha yat
203.10
ततोऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम्
न चास्य संयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन
Tatosya sarvadvandvani prashamyanti parasparam
Na chasya sanyamo nama kvachidbhavati kashchana
203.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च
Shudrayonau hi jatasya sadgunanupatishthatah
Vaishyatvam bhavati brahmankshatriyatvam tathaiva cha
203.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
Arjave vartamanasya brahmanyamabhijayate
Gunaste kirtitah sarve kim bhuyah shrotumichchhasi
203.13
ब्राह्मण उवाच
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः
Brahmana uvacha
Parthivam dhatumasadya sharirognih katham bhavet
Avakashavisheshena katham vartayatenilah
203.14
मार्कण्डेय उवाच
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर
व्याधः स कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने
Markandeya uvacha
Prashnametam samuddishtam brahmanena yudhishthira
Vyadhah sa kathayamasa brahmanaya mahatmane
203.15
व्याध उवाच
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्
Vyadha uvacha
Murdhanamashrito vahnih shariram paripalayan
Prano murdhani chagnau cha vartamano vicheshtate
Bhutam bhavyam bhavishyachcha sarvam prane pratishthitam
203.16
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः
Shreshtham tadeva bhutanam brahmajyotirupasmahe
Sa jantuh sarvabhutatma purushah sa sanatanah
Mano buddhirahankaro bhutanam vishayashcha sah
203.17
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते
पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः
Evam tviha sa sarvatra pranena paripalyate
Prishthatastu samanena svam svam gatimupashritah
203.18
बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते
Bastimule gude chaiva pavakah samupashritah
Vahanmutram purisham chapyapanah parivartate
203.19
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः
Prayatne karmani bale ya ekastrishu vartate
Udana iti tam prahuradhyatmavidusho janah
203.20
संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलः
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिष्यते
Sandhau sandhau sannivishtah sarveshvapi tathanilah
Sharireshu manushyanam vyana ityupadishyate
203.21
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति
Dhatushvagnistu vitatah sa tu vayusamiritah
Rasandhatunshcha doshanshcha vartayanparidhavati
203.22
प्राणानां संनिपातात्तु संनिपातः प्रजायते
ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्
Prananam sannipatattu sannipatah prajayate
Ushma chagniriti gyeyo yonnam pachati dehinam
203.23
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः
Apanodanayormadhye pranavyanau samahitau
Samanvitastvadhishthanam samyakpachati pavakah
203.24
तस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः
स्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्
Tasyapi payuparyantastatha syadgudasangyitah
Srotansi tasmajjayante sarvapraneshu dehinam
203.25
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
Agnivegavahah prano gudante pratihanyate
Sa urdhvamagamya punah samutkshipati pavakam
203.26
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः
Pakvashayastvadho nabhya urdhvamamashayah sthitah
Nabhimadhye sharirasya pranah sarve pratishthitah
203.27
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः
Pravritta hridayatsarvastiryagurdhvamadhastatha
Vahantyannarasannadyo dasha pranaprachoditah
203.28
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम्
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु
Yoginamesha margastu yena gachchhanti tatparam
Jitaklamasana dhira murdhanyatmanamadadhuh
Evam sarveshu vitatau pranapanau hi dehishu
203.29
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम्
Ekadashavikaratma kalasambharasambhritah
Murtimantam hi tam viddhi nityam karmajitatmakam
203.30
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम्
Tasminyah sansthito hyagnirnityam sthalyamivahitah
Atmanam tam vijanihi nityam yogajitatmakam
203.31
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम्
Devo yah sansthitastasminnabbinduriva pushkare
Kshetragyam tam vijanihi nityam tyagajitatmakam
203.32
जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस्तथा
जीवमात्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम्
Jivatmakani janihi rajah sattvam tamastatha
Jivamatmagunam viddhi tathatmanam paratmakam
203.33
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति; प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त
Sachetanam jivagunam vadanti; sa cheshtate cheshtayate cha sarvam
Tatah param kshetravido vadanti; prakalpayadyo bhuvanani sapta
203.34
एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः
Evam sarveshu bhuteshu bhutatma na prakashate
Drishyate tvagryaya buddhya sukshmaya gyanavedibhih
203.35
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम्
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते
Chittasya hi prasadena hanti karma shubhashubham
Prasannatmatmani sthitva sukhamanantyamashnute
203.36
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः
Lakshanam tu prasadasya yatha triptah sukham svapet
Nivate va yatha dipo dipyetkushaladipitah
203.37
पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्नात्मानमात्मनि
Purvaratre pare chaiva yunjanah satatam manah
Laghvaharo vishuddhatma pashyannatmanamatmani
203.38
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते
Pradipteneva dipena manodipena pashyati
Drishtvatmanam niratmanam tada sa tu vimuchyate
203.39
सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः
एतत्पवित्रं यज्ञानां तपो वै संक्रमो मतः
Sarvopayaistu lobhasya krodhasya cha vinigrahah
Etatpavitram yagyanam tapo vai sankramo matah
203.40
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात्
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः
Nityam krodhattapo rakshechchhriyam raksheta matsarat
Vidyam manapamanabhyamatmanam tu pramadatah
203.41
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम्
Anrishansyam paro dharmah kshama cha paramam balam
Atmagyanam param gyanam param satyavratam vratam
203.42
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत्
यद्भूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम्
Satyasya vachanam shreyah satyam gyanam hitam bhavet
Yadbhutahitamatyantam tadvai satyam param matam
203.43
यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदा
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्
Yasya sarve samarambhah nirashirbandhanah sada
Tyage yasya hutam sarvam sa tyagi sa cha buddhiman
203.44
यतो न गुरुरप्येनं च्यावयेदुपपादयन्
तं विद्याद्ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम्
Yato na gururapyenam chyavayedupapadayan
Tam vidyadbrahmano yogam viyogam yogasangyitam
203.45
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्
नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्
Na hinsyatsarvabhutani maitrayanagatashcharet
Nedam jivitamasadya vairam kurvita kenachit
203.46
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम्
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम्
Akinchanyam susantosho nirashitvamachapalam
Etadeva param gyanam sadatmagyanamuttamam
203.47
परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः
अशोकं स्थानमातिष्ठेन्निश्चलं प्रेत्य चेह च
Parigraham parityajya bhava buddhya yatavratah
Ashokam sthanamatishthennishchalam pretya cheha cha
203.48
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना
Taponityena dantena munina sanyatatmana
Ajitam jetukamena bhavyam sangeshvasangina
203.49
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम्
एतद्ब्राह्मण ते वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्
Gunagunamanasangamekakaryamanantaram
Etadbrahmana te vrittamahurekapadam sukham
203.50
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः
ब्रह्म प्राप्नोति सोऽत्यन्तमसङ्गेन च गच्छति
Parityajati yo duhkham sukham chapyubhayam narah
Brahma prapnoti sotyantamasangena cha gachchhati
203.51
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
Yathashrutamidam sarvam samasena dvijottama
Etatte sarvamakhyatam kim bhuyah shrotumichchhasi