UtshovChapter 187
187.1
देव उवाच
कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः
त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम्
Deva uvacha
Kamam devapi mam vipra na vijananti tattvatah
Tvatpritya tu pravakshyami yathedam visrijamyaham
187.2
पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः
अतो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्यं च ते महत्
Pitribhaktosi viprarshe mam chaiva sharanam gatah
Ato drishtosmi te sakshadbrahmacharyam cha te mahat
187.3
आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया
तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा
Apo nara iti proktah sangyanama kritam maya
Tena narayanosmyukto mama taddhyayanam sada
187.4
अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः
विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
Aham narayano nama prabhavah shashvatovyayah
Vidhata sarvabhutanam sanharta cha dvijottama
187.5
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः
अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा
Aham vishnuraham brahma shakrashchaham suradhipah
Aham vaishravano raja yamah pretadhipastatha
187.6
अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः
अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम
Aham shivashcha somashcha kashyapashcha prajapatih
Aham dhata vidhata cha yagyashchaham dvijottama
187.7
अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने
सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः
Agnirasyam kshitih padau chandradityau cha lochane
Sadisham cha nabhah kayo vayurmanasi me sthitah
187.8
मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम्
Maya kratushatairishtam bahubhih svaptadakshinaih
Yajante vedavidusho mam devayajane sthitam
187.9
पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः
Prithivyam kshatriyendrashcha parthivah svargakankshinah
Yajante mam tatha vaishyah svargalokajigishavah
187.10
चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम्
शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुंधराम्
Chatuhsamudraparyantam merumandarabhushanam
Shesho bhutvahamevaitam dharayami vasundharam
187.11
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता
Varaham rupamasthaya mayeyam jagati pura
Majjamana jale vipra viryenasitsamuddhrita
187.12
अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम
पिबाम्यपः समाविद्धास्ताश्चैव विसृजाम्यहम्
Agnishcha vadavavaktro bhutvaham dvijasattama
Pibamyapah samaviddhastashchaiva visrijamyaham
187.13
ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशः
पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च
Brahma vaktram bhujau kshatramuru me sanshrita vishah
Padau shudra bhajante me vikramena kramena cha
187.14
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च
Rigvedah samavedashcha yajurvedopyatharvanah
Mattah pradurbhavantyete mameva pravishanti cha
187.15
यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः
Yatayah shantiparama yatatmano mumukshavah
Kamakrodhadveshamukta nihsanga vitakalmashah
187.16
सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः
मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते
Sattvastha nirahankara nityamadhyatmakovidah
Mameva satatam viprashchintayanta upasate
187.17
अहं संवर्तको ज्योतिरहं संवर्तको यमः
अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तकोऽनिलः
Aham sanvartako jyotiraham sanvartako yamah
Aham sanvartakah suryo aham sanvartakonilah
187.18
तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले
मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम
Tararupani drishyante yanyetani nabhastale
Mama rupanyathaitani viddhi tvam dvijasattama
187.19
रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम्
वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे
Ratnakarah samudrashcha sarva eva chaturdisham
Vasanam shayanam chaiva nilayam chaiva viddhi me
187.20
कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च
ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम
Kamam krodham cha harsham cha bhayam moham tathaiva cha
Mamaiva viddhi rupani sarvanyetani sattama
187.21
प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशोभनम्
सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
Prapnuvanti nara vipra yatkritva karmashobhanam
Satyam danam tapashchogramahinsa chaiva jantushu
187.22
मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः
मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः
Madvidhanena vihita mama dehaviharinah
Mayabhibhutavigyana vicheshtante na kamatah
187.23
सम्यग्वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैः
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः
Samyagvedamadhiyana yajanto vividhairmakhaih
Shantatmano jitakrodhah prapnuvanti dvijatayah
187.24
प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः
लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः
Praptum na shakyo yo vidvannarairdushkritakarmabhih
Lobhabhibhutaih kripanairanaryairakritatmabhih
187.25
तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः
दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम्
Tam mam mahaphalam viddhi padam sukritakarmanah
Dushprapam vipramudhanam margam yogairnishevitam
187.26
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्
Yada yada cha dharmasya glanirbhavati sattama
Abhyutthanamadharmasya tadatmanam srijamyaham
187.27
दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः
राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः
Daitya hinsanuraktashcha avadhyah surasattamaih
Rakshasashchapi lokesminyadotpatsyanti darunah
187.28
तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम्
Tadaham samprasuyami griheshu shubhakarmanam
Pravishto manusham deham sarvam prashamayamyaham
187.29
सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान्
स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
Srishtva devamanushyanshcha gandharvoragarakshasan
Sthavarani cha bhutani sanharamyatmamayaya
187.30
कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम्
प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
Karmakale punardehamanuchintya srijamyaham
Pravishya manusham deham maryadabandhakaranat
187.31
श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम
रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा
Shvetah kritayuge varnah pitastretayuge mama
Rakto dvaparamasadya krishnah kaliyuge tatha
187.32
त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन्काले भवन्त्युत
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः
त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्
Trayo bhaga hyadharmasya tasminkale bhavantyuta
Antakale cha samprapte kalo bhutvatidarunah
Trailokyam nashayamyekah kritsnam sthavarajangamam
187.33
अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः
अभिभूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः
Aham trivartma sarvatma sarvalokasukhavahah
Abhibhuh sarvagonanto hrishikesha urukramah
187.34
कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपि वै
शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम्
Kalachakram nayamyeko brahmannahamarupi vai
Shamanam sarvabhutanam sarvalokakritodyamam
187.35
एवं प्रणिहितः सम्यङ्मयात्मा मुनिसत्तम
सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
Evam pranihitah samyanmayatma munisattama
Sarvabhuteshu viprendra na cha mam vetti kashchana
187.36
यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ
Yachcha kinchittvaya praptam mayi kleshatmakam dvija
Sukhodayaya tatsarvam shreyase cha tavanagha
187.37
यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्
विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम
Yachcha kinchittvaya loke drishtam sthavarajangamam
Vihitah sarvathaivasau mamatma munisattama
187.38
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः
अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः
Ardham mama sharirasya sarvalokapitamahah
Aham narayano nama shankhachakragadadharah
187.39
यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्
तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः
Yavadyuganam viprarshe sahasraparivartanam
Tavatsvapimi vishvatma sarvalokapitamahah
187.40
एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम
अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते
Evam sarvamaham kalamihase munisattama
Ashishuh shishurupena yavadbrahma na budhyate
187.41
मया च विप्र दत्तोऽयं वरस्ते ब्रह्मरूपिणा
असकृत्परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित
Maya cha vipra dattoyam varaste brahmarupina
Asakritparitushtena viprarshiganapujita
187.42
सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम्
विक्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत्
Sarvamekarnavam drishtva nashtam sthavarajangamam
Viklavosi maya gyatastataste darshitam jagat
187.43
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम
दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे
Abhyantaram sharirasya pravishtosi yada mama
Drishtva lokam samastam cha vismito navabudhyase
187.44
ततोऽसि वक्त्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया
आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयोऽपि सुरासुरैः
Tatosi vaktradviprarshe drutam nihsarito maya
Akhyataste maya chatma durgyeyopi surasuraih
187.45
यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः
तावत्त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम्
Yavatsa bhagavanbrahma na budhyati mahatapah
Tavattvamiha viprarshe vishrabdhashchara vai sukham
187.46
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे
एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद्द्विजसत्तम
Tato vibuddhe tasminstu sarvalokapitamahe
Ekibhuto hi srakshyami shariraddvijasattama
187.47
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च
लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम्
Akasham prithivim jyotirvayum salilameva cha
Loke yachcha bhavechchheshamiha sthavarajangamam
187.48
मार्कण्डेय उवाच
इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः
प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः
Markandeya uvacha
Ityuktvantarhitastata sa devah paramadbhutah
Prajashchemah prapashyami vichitra bahudhakritah
187.49
एतद्दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये
आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर
Etaddrishtam maya rajanstasminprapte yugakshaye
Ashcharyam bharatashreshtha sarvadharmabhritam vara
187.50
यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः
स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः
Yah sa devo maya drishtah pura padmanibhekshanah
Sa esha purushavyaghra sambandhi te janardanah
187.51
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम्
दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा
Asyaiva varadanaddhi smritirna prajahati mam
Dirghamayushcha kaunteya svachchhandamaranam tatha
187.52
स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः
आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः
Sa esha krishno varshneyah puranapurusho vibhuh
Aste harirachintyatma kridanniva mahabhujah
187.53
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः
श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः
Esha dhata vidhata cha sanharta chaiva satvatah
Shrivatsavaksha govindah prajapatipatih prabhuh
187.54
दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर्मामियमागता
आदिदेवमजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम्
Drishtvemam vrishnishardulam smritirmamiyamagata
Adidevamajam vishnum purusham pitavasasam
187.55
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः
गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः
Sarveshameva bhutanam pita mata cha madhavah
Gachchhadhvamenam sharanam sharanyam kauravarshabhah