UtshovChapter 181
181.1
वैशंपायन उवाच
तं विवक्षन्तमालक्ष्य कुरुराजो महामुनिम्
कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः
Vaishampayana uvacha
Tam vivakshantamalakshya kururajo mahamunim
Kathasanjananarthaya chodayamasa pandavah
181.2
भवान्दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम्
राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः
Bhavandaivatadaityanamrishinam cha mahatmanam
Rajarshinam cha sarvesham charitagyah sanatanah
181.3
सेव्यश्चोपासितव्यश्च मतो नः काङ्क्षितश्चिरम्
अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः
Sevyashchopasitavyashcha mato nah kankshitashchiram
Ayam cha devakiputrah praptosmanavalokakah
181.4
भवत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वात्मानं सुखाच्च्युतम्
धार्तराष्ट्रांश्च दुर्वृत्तानृध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः
Bhavatyeva hi me buddhirdrishtvatmanam sukhachchyutam
Dhartarashtranshcha durvrittanridhyatah prekshya sarvashah
181.5
कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य च
स्वफलं तदुपाश्नाति कथं कर्ता स्विदीश्वरः
Karmanah purushah karta shubhasyapyashubhasya cha
Svaphalam tadupashnati katham karta svidishvarah
181.6
अथ वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर
इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथ वा पुनः
Atha va sukhaduhkheshu nrinam brahmavidam vara
Iha va kritamanveti paradehetha va punah
181.7
देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः
कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम
Dehi cha deham santyajya mrigyamanah shubhashubhaih
Katham sanyujyate pretya iha va dvijasattama
181.8
ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम्
क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव
Aihalaukikamevaitadutaho paralaukikam
Kva cha karmani tishthanti jantoh pretasya bhargava
181.9
मार्कण्डेय उवाच
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतां वर
विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि
Markandeya uvacha
Tvadyuktoyamanuprashno yathavadvadatam vara
Viditam veditavyam te sthityarthamanuprichchhasi
181.10
अत्र ते वर्तयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु
यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखमुपाश्नुते
Atra te vartayishyami tadihaikamanah shrinu
Yathehamutra cha narah sukhaduhkhamupashnute
181.11
निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम्
ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः
Nirmalani sharirani vishuddhani sharirinam
Sasarja dharmatantrani purvotpannah prajapatih
181.12
अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः
ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन
Amoghabalasankalpah suvratah satyavadinah
Brahmabhuta narah punyah puranah kurunandana
181.13
सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम्
ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः
Sarve devaih samayanti svachchhandena nabhastalam
Tatashcha punarayanti sarve svachchhandacharinah
181.14
स्वच्छन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः
अल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः
Svachchhandamaranashchasannarah svachchhandajivinah
Alpabadha niratanka siddhartha nirupadravah
181.15
द्रष्टारो देवसंघानामृषीणां च महात्मनाम्
प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः
Drashtaro devasanghanamrishinam cha mahatmanam
Pratyakshah sarvadharmanam danta vigatamatsarah
181.16
आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः
ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन्पृथिवीतलचारिणः
Asanvarshasahasrani tatha putrasahasrinah
Tatah kalantarenyasminprithivitalacharinah
181.17
कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः
लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः
Kamakrodhabhibhutaste mayavyajopajivinah
Lobhamohabhibhutashcha tyakta devaistato narah
181.18
अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्नरकगामिनः
संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः
Ashubhaih karmabhih papastiryannarakagaminah
Sansareshu vichitreshu pachyamanah punah punah
181.19
मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः
सर्वातिशङ्किनश्चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनः
अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः
Mogheshta moghasankalpa moghagyana vichetasah
Sarvatishankinashchaiva sanvrittah kleshabhaginah
Ashubhaih karmabhishchapi prayashah parichihnitah
181.20
दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽप्रतापिनः
भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः
नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः
Daushkulya vyadhibahula duratmanopratapinah
Bhavantyalpayushah papa raudrakarmaphalodayah
Nathantah sarvakamanam nastika bhinnasetavah
181.21
जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः
प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति
Jantoh pretasya kaunteya gatih svairiha karmabhih
Pragyasya hinabuddheshcha karmakoshah kva tishthati
181.22
क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्
इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु
Kvasthastatsamupashnati sukritam yadi vetarat
Iti te darshanam yachcha tatrapyanunayam shrinu
181.23
अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः
शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत्
Ayamadisharirena devasrishtena manavah
Shubhanamashubhanam cha kurute sanchayam mahat
181.24
आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम्
संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराभवः
Ayushonte prahayedam kshinaprayam kalevaram
Sambhavatyeva yugapadyonau nastyantarabhavah
181.25
तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा
फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते
Tatrasya svakritam karma chhayevanugatam sada
Phalatyatha sukharho va duhkharho vapi jayate
181.26
कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः
अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः
Kritantavidhisanyuktah sa janturlakshanaih shubhaih
Ashubhairva niradano lakshyate gyanadrishtibhih
181.27
एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर
अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्
Esha tavadabuddhinam gatirukta yudhishthira
Atah param gyanavatam nibodha gatimuttamam
181.28
मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः
स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः
Manushyastaptatapasah sarvagamaparayanah
Sthiravratah satyapara gurushushrushane ratah
181.29
सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः
शुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः
Sushilah shuklajatiyah kshanta dantah sutejasah
Shubhayonyantaragatah prayashah shubhalakshanah
181.30
जितेन्द्रियत्वाद्वशिनः शुक्लत्वान्मन्दरोगिणः
अल्पबाधपरित्रासाद्भवन्ति निरुपद्रवाः
Jitendriyatvadvashinah shuklatvanmandaroginah
Alpabadhaparitrasadbhavanti nirupadravah
181.31
च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः
स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः
कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्
Chyavantam jayamanam cha garbhastham chaiva sarvashah
Svamatmanam param chaiva budhyante gyanachakshushah
Karmabhumimimam prapya punaryanti suralayam
181.32
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः
प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्या विचारणा
Kinchiddaivaddhathatkinchitkinchideva svakarmabhih
Prapnuvanti nara rajanma testvanya vicharana
181.33
इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतां वर
मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर
Imamatropamam chapi nibodha vadatam vara
Manushyaloke yachchhreyah param manye yudhishthira
181.34
इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह
इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह
Iha vaikasya namutra amutraikasya no iha
Iha chamutra chaikasya namutraikasya no iha
181.35
धनानि येषां विपुलानि सन्ति; नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः
तेषामयं शत्रुवरघ्न लोको; नासौ सदा देहसुखे रतानाम्
Dhanani yesham vipulani santi; nityam ramante suvibhushitangah
Teshamayam shatruvaraghna loko; nasau sada dehasukhe ratanam
181.36
ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः; स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान्
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा;स्तेषामसौ नायमरिघ्न लोकः
Ye yogayuktastapasi prasaktah; svadhyayashila jarayanti dehan
Jitendriya bhutahite nivishta;steshamasau nayamarighna lokah
181.37
ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति; धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले
दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते; तेषामयं चैव परश्च लोकः
Ye dharmameva prathamam charanti; dharmena labdhva cha dhanani kale
Daranavapya kratubhiryajante; teshamayam chaiva parashcha lokah
181.38
ये नैव विद्यां न तपो न दानं; न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते
न चाधिगच्छन्ति सुखान्यभाग्या;स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति
Ye naiva vidyam na tapo na danam; na chapi mudhah prajane yatante
Na chadhigachchhanti sukhanyabhagya;steshamayam chaiva parashcha nasti
181.39
सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्त्वा; दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः
लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः; स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः
Sarve bhavantastvativiryasattva; divyaujasah sanhananopapannah
Lokadamushmadavanim prapannah; svadhitavidyah surakaryahetoh
181.40
कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरा;स्तपोदमाचारविहारशीलाः
देवानृषीन्प्रेतगणांश्च सर्वा;न्संतर्पयित्वा विधिना परेण
Kritvaiva karmani mahanti shura;stapodamacharaviharashilah
Devanrishinpretagananshcha sarva;nsantarpayitva vidhina parena
181.41
स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं; क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः
मा भूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र; दृष्ट्वात्मनः क्लेशमिमं सुखार्ह
Svargam param punyakritam nivasam; kramena samprapsyatha karmabhih svaih
Ma bhudvishanka tava kauravendra; drishtvatmanah kleshamimam sukharha