UtshovChapter 180
180.1
वैशंपायन उवाच
काम्यकं प्राप्य कौन्तेया युधिष्ठिरपुरोगमाः
कृतातिथ्या मुनिगणैर्निषेदुः सह कृष्णया
Vaishampayana uvacha
Kamyakam prapya kaunteya yudhishthirapurogamah
Kritatithya muniganairnisheduh saha krishnaya
180.2
ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतः पाण्डुनन्दनान्
ब्राह्मणा बहवस्तत्र समन्तात्पर्यवारयन्
Tatastanparivishvastanvasatah pandunandanan
Brahmana bahavastatra samantatparyavarayan
180.3
अथाब्रवीद्द्विजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा
एष्यतीह महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः
Athabraviddvijah kashchidarjunasya priyah sakha
Eshyatiha mahabahurvashi shaurirudaradhih
180.4
विदिता हि हरेर्यूयमिहायाताः कुरूद्वहाः
सदा हि दर्शनाकाङ्क्षी श्रेयोऽन्वेषी च वो हरिः
Vidita hi hareryuyamihayatah kurudvahah
Sada hi darshanakankshi shreyonveshi cha vo harih
180.5
बहुवत्सरजीवी च मार्कण्डेयो महातपाः
स्वाध्यायतपसा युक्तः क्षिप्रं युष्मान्समेष्यति
Bahuvatsarajivi cha markandeyo mahatapah
Svadhyayatapasa yuktah kshipram yushmansameshyati
180.6
तथैव तस्य ब्रुवतः प्रत्यदृश्यत केशवः
सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेन रथिनां वरः
Tathaiva tasya bruvatah pratyadrishyata keshavah
Sainyasugrivayuktena rathena rathinam varah
180.7
मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यभामया
उपायाद्देवकीपुत्रो दिदृक्षुः कुरुसत्तमान्
Maghavaniva paulomya sahitah satyabhamaya
Upayaddevakiputro didrikshuh kurusattaman
180.8
अवतीर्य रथात्कृष्णो धर्मराजं यथाविधि
ववन्दे मुदितो धीमान्भीमं च बलिनां वरम्
Avatirya rathatkrishno dharmarajam yathavidhi
Vavande mudito dhimanbhimam cha balinam varam
180.9
पूजयामास धौम्यं च यमाभ्यामभिवादितः
परिष्वज्य गुडाकेशं द्रौपदीं पर्यसान्त्वयत्
Pujayamasa dhaumyam cha yamabhyamabhivaditah
Parishvajya gudakesham draupadim paryasantvayat
180.10
स दृष्ट्वा फल्गुनं वीरं चिरस्य प्रियमागतम्
पर्यष्वजत दाशार्हः पुनः पुनररिंदमम्
Sa drishtva phalgunam viram chirasya priyamagatam
Paryashvajata dasharhah punah punararindamam
180.11
तथैव सत्यभामापि द्रौपदीं परिषस्वजे
पाण्डवानां प्रियां भार्यां कृष्णस्य महिषी प्रिया
Tathaiva satyabhamapi draupadim parishasvaje
Pandavanam priyam bharyam krishnasya mahishi priya
180.12
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सभार्याः सपुरोहिताः
आनर्चुः पुण्डरीकाक्षं परिवव्रुश्च सर्वशः
Tataste pandavah sarve sabharyah sapurohitah
Anarchuh pundarikaksham parivavrushcha sarvashah
180.13
कृष्णस्तु पार्थेन समेत्य विद्वा;न्धनंजयेनासुरतर्जनेन
बभौ यथा भूतपतिर्महात्मा; समेत्य साक्षाद्भगवान्गुहेन
Krishnastu parthena sametya vidva;ndhananjayenasuratarjanena
Babhau yatha bhutapatirmahatma; sametya sakshadbhagavanguhena
180.14
ततः समस्तानि किरीटमाली; वनेषु वृत्तानि गदाग्रजाय
उक्त्वा यथावत्पुनरन्वपृच्छ;त्कथं सुभद्रा च तथाभिमन्युः
Tatah samastani kiritamali; vaneshu vrittani gadagrajaya
Uktva yathavatpunaranvaprichchha;tkatham subhadra cha tathabhimanyuh
180.15
स पूजयित्वा मधुहा यथाव;त्पार्थांश्च कृष्णां च पुरोहितं च
उवाच राजानमभिप्रशंस;न्युधिष्ठिरं तत्र सहोपविश्य
Sa pujayitva madhuha yathava;tparthanshcha krishnam cha purohitam cha
Uvacha rajanamabhiprashansa;nyudhishthiram tatra sahopavishya
180.16
धर्मः परः पाण्डव राज्यलाभा;त्तस्यार्थमाहुस्तप एव राजन्
सत्यार्जवाभ्यां चरता स्वधर्मं; जितस्तवायं च परश्च लोकः
Dharmah parah pandava rajyalabha;ttasyarthamahustapa eva rajan
Satyarjavabhyam charata svadharmam; jitastavayam cha parashcha lokah
180.17
अधीतमग्रे चरता व्रतानि; सम्यग्धनुर्वेदमवाप्य कृत्स्नम्
क्षात्रेण धर्मेण वसूनि लब्ध्वा; सर्वे ह्यवाप्ताः क्रतवः पुराणाः
Adhitamagre charata vratani; samyagdhanurvedamavapya kritsnam
Kshatrena dharmena vasuni labdhva; sarve hyavaptah kratavah puranah
180.18
न ग्राम्यधर्मेषु रतिस्तवास्ति; कामान्न किंचित्कुरुषे नरेन्द्र
न चार्थलोभात्प्रजहासि धर्मं; तस्मात्स्वभावादसि धर्मराजः
Na gramyadharmeshu ratistavasti; kamanna kinchitkurushe narendra
Na charthalobhatprajahasi dharmam; tasmatsvabhavadasi dharmarajah
180.19
दानं च सत्यं च तपश्च राज;ञ्श्रद्धा च शान्तिश्च धृतिः क्षमा च
अवाप्य राष्ट्राणि वसूनि भोगा;नेषा परा पार्थ सदा रतिस्ते
Danam cha satyam cha tapashcha raja;nshraddha cha shantishcha dhritih kshama cha
Avapya rashtrani vasuni bhoga;nesha para partha sada ratiste
180.20
यदा जनौघः कुरुजाङ्गलानां; कृष्णां सभायामवशामपश्यत्
अपेतधर्मव्यवहारवृत्तं; सहेत तत्पाण्डव कस्त्वदन्यः
Yada janaughah kurujangalanam; krishnam sabhayamavashamapashyat
Apetadharmavyavaharavrittam; saheta tatpandava kastvadanyah
180.21
असंशयं सर्वसमृद्धकामः; क्षिप्रं प्रजाः पालयितासि सम्यक्
इमे वयं निग्रहणे कुरूणां; यदि प्रतिज्ञा भवतः समाप्ता
Asanshayam sarvasamriddhakamah; kshipram prajah palayitasi samyak
Ime vayam nigrahane kurunam; yadi pratigya bhavatah samapta
180.22
धौम्यं च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; यमौ च भीमं च दशार्हसिंहः
उवाच दिष्ट्या भवतां शिवेन; प्राप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः
Dhaumyam cha krishnam cha yudhishthiram cha; yamau cha bhimam cha dasharhasinhah
Uvacha dishtya bhavatam shivena; praptah kiriti muditah kritastrah
180.23
प्रोवाच कृष्णामपि याज्ञसेनीं; दशार्हभर्ता सहितः सुहृद्भिः
कृष्णे धनुर्वेदरतिप्रधानाः; सत्यव्रतास्ते शिशवः सुशीलाः
सद्भिः सदैवाचरितं समाधिं; चरन्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि
Provacha krishnamapi yagyasenim; dasharhabharta sahitah suhridbhih
Krishne dhanurvedaratipradhanah; satyavrataste shishavah sushilah
Sadbhih sadaivacharitam samadhim; charanti putrastava yagyaseni
180.24
राज्येन राष्ट्रैश्च निमन्त्र्यमाणाः; पित्रा च कृष्णे तव सोदरैश्च
न यज्ञसेनस्य न मातुलानां; गृहेषु बाला रतिमाप्नुवन्ति
Rajyena rashtraishcha nimantryamanah; pitra cha krishne tava sodaraishcha
Na yagyasenasya na matulanam; griheshu bala ratimapnuvanti
180.25
आनर्तमेवाभिमुखाः शिवेन; गत्वा धनुर्वेदरतिप्रधानाः
तवात्मजा वृष्णिपुरं प्रविश्य; न दैवतेभ्यः स्पृहयन्ति कृष्णे
Anartamevabhimukhah shivena; gatva dhanurvedaratipradhanah
Tavatmaja vrishnipuram pravishya; na daivatebhyah sprihayanti krishne
180.26
यथा त्वमेवार्हसि तेषु वृत्तिं; प्रयोक्तुमार्या च यथैव कुन्ती
तेष्वप्रमादेन सदा करोति; तथा च भूयश्च तथा सुभद्रा
Yatha tvamevarhasi teshu vrittim; prayoktumarya cha yathaiva kunti
Teshvapramadena sada karoti; tatha cha bhuyashcha tatha subhadra
180.27
यथानिरुद्धस्य यथाभिमन्यो;र्यथा सुनीथस्य यथैव भानोः
तथा विनेता च गतिश्च कृष्णे; तवात्मजानामपि रौक्मिणेयः
Yathaniruddhasya yathabhimanyo;ryatha sunithasya yathaiva bhanoh
Tatha vineta cha gatishcha krishne; tavatmajanamapi raukmineyah
180.28
गदासिचर्मग्रहणेषु शूरा;नस्त्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने
सम्यग्विनेता विनयत्यतन्द्री;स्तांश्चाभिमन्युः सततं कुमारः
Gadasicharmagrahaneshu shura;nastreshu shikshasu rathashvayane
Samyagvineta vinayatyatandri;stanshchabhimanyuh satatam kumarah
180.29
स चापि सम्यक्प्रणिधाय शिक्षा;मस्त्राणि चैषां गुरुवत्प्रदाय
तवात्मजानां च तथाभिमन्योः; पराक्रमैस्तुष्यति रौक्मिणेयः
Sa chapi samyakpranidhaya shiksha;mastrani chaisham guruvatpradaya
Tavatmajanam cha tathabhimanyoh; parakramaistushyati raukmineyah
180.30
यदा विहारं प्रसमीक्षमाणाः; प्रयान्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि
एकैकमेषामनुयान्ति तत्र; रथाश्च यानानि च दन्तिनश्च
Yada viharam prasamikshamanah; prayanti putrastava yagyaseni
Ekaikameshamanuyanti tatra; rathashcha yanani cha dantinashcha
180.31
अथाब्रवीद्धर्मराजं तु कृष्णो; दशार्हयोधाः कुकुरान्धकाश्च
एते निदेशं तव पालयन्ति; तिष्ठन्ति यत्रेच्छसि तत्र राजन्
Athabraviddharmarajam tu krishno; dasharhayodhah kukurandhakashcha
Ete nidesham tava palayanti; tishthanti yatrechchhasi tatra rajan
180.32
आवर्ततां कार्मुकवेगवाता; हलायुधप्रग्रहणा मधूनाम्
सेना तवार्थेषु नरेन्द्र यत्ता; ससादिपत्त्यश्वरथा सनागा
Avartatam karmukavegavata; halayudhapragrahana madhunam
Sena tavartheshu narendra yatta; sasadipattyashvaratha sanaga
180.33
प्रस्थाप्यतां पाण्डव धार्तराष्ट्रः; सुयोधनः पापकृतां वरिष्ठः
स सानुबन्धः ससुहृद्गणश्च; सौभस्य सौभाधिपतेश्च मार्गम्
Prasthapyatam pandava dhartarashtrah; suyodhanah papakritam varishthah
Sa sanubandhah sasuhridganashcha; saubhasya saubhadhipateshcha margam
180.34
कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मि;न्यथा कृतस्ते समयः सभायाम्
दाशार्हयोधैस्तु ससादियोधं; प्रतीक्षतां नागपुरं भवन्तम्
Kamam tatha tishtha narendra tasmi;nyatha kritaste samayah sabhayam
Dasharhayodhaistu sasadiyodham; pratikshatam nagapuram bhavantam
180.35
व्यपेतमन्युर्व्यपनीतपाप्मा; विहृत्य यत्रेच्छसि तत्र कामम्
ततः समृद्धं प्रथमं विशोकः; प्रपत्स्यसे नागपुरं सराष्ट्रम्
Vyapetamanyurvyapanitapapma; vihritya yatrechchhasi tatra kamam
Tatah samriddham prathamam vishokah; prapatsyase nagapuram sarashtram
180.36
ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा; यथावदुक्तं पुरुषोत्तमेन
प्रशस्य विप्रेक्ष्य च धर्मराजः; कृताञ्जलिः केशवमित्युवाच
Tatastadagyaya matam mahatma; yathavaduktam purushottamena
Prashasya viprekshya cha dharmarajah; kritanjalih keshavamityuvacha
180.37
असंशयं केशव पाण्डवानां; भवान्गतिस्त्वच्छरणा हि पार्थाः
कालोदये तच्च ततश्च भूयः; कर्ता भवान्कर्म न संशयोऽस्ति
Asanshayam keshava pandavanam; bhavangatistvachchharana hi parthah
Kalodaye tachcha tatashcha bhuyah; karta bhavankarma na sanshayosti
180.38
यथाप्रतिज्ञं विहृतश्च कालः; सर्वाः समा द्वादश निर्जनेषु
अज्ञातचर्यां विधिवत्समाप्य; भवद्गताः केशव पाण्डवेयाः
Yathapratigyam vihritashcha kalah; sarvah sama dvadasha nirjaneshu
Agyatacharyam vidhivatsamapya; bhavadgatah keshava pandaveyah
180.39
वैशंपायन उवाच
तथा वदति वार्ष्णेये धर्मराजे च भारत
अथ पश्चात्तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक्
प्रत्यदृश्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः
Vaishampayana uvacha
Tatha vadati varshneye dharmaraje cha bharata
Atha pashchattapovriddho bahuvarshasahasradhrik
Pratyadrishyata dharmatma markandeyo mahatapah
180.40
तमागतमृषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम्
आनर्चुर्ब्राह्मणाः सर्वे कृष्णश्च सह पाण्डवैः
Tamagatamrishim vriddham bahuvarshasahasrinam
Anarchurbrahmanah sarve krishnashcha saha pandavaih
180.41
तमर्चितं सुविश्वस्तमासीनमृषिसत्तमम्
ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः
Tamarchitam suvishvastamasinamrishisattamam
Brahmananam matenaha pandavanam cha keshavah
180.42
शुश्रूषवः पाण्डवास्ते ब्राह्मणाश्च समागताः
द्रौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः
Shushrushavah pandavaste brahmanashcha samagatah
Draupadi satyabhama cha tathaham paramam vachah
180.43
पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचाराः सनातनाः
राज्ञां स्त्रीणामृषीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः
Puravrittah kathah punyah sadacharah sanatanah
Ragyam strinamrishinam cha markandeya vichakshva nah
180.44
तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिरपि नारदः
आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवानवलोककः
Teshu tatropavishteshu devarshirapi naradah
Ajagama vishuddhatma pandavanavalokakah
180.45
तमप्यथ महात्मानं सर्वे तु पुरुषर्षभाः
पाद्यार्घ्याभ्यां यथान्यायमुपतस्थुर्मनीषिणम्
Tamapyatha mahatmanam sarve tu purusharshabhah
Padyarghyabhyam yathanyayamupatasthurmanishinam
180.46
नारदस्त्वथ देवर्षिर्ज्ञात्वा तांस्तु कृतक्षणान्
मार्कण्डेयस्य वदतस्तां कथामन्वमोदत
Naradastvatha devarshirgyatva tanstu kritakshanan
Markandeyasya vadatastam kathamanvamodata
180.47
उवाच चैनं कालज्ञः स्मयन्निव स नारदः
ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत्ते पाण्डवेषु विवक्षितम्
Uvacha chainam kalagyah smayanniva sa naradah
Brahmarshe kathyatam yatte pandaveshu vivakshitam
180.48
एवमुक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः
क्षणं कुरुध्वं विपुलमाख्यातव्यं भविष्यति
Evamuktah pratyuvacha markandeyo mahatapah
Kshanam kurudhvam vipulamakhyatavyam bhavishyati
180.49
एवमुक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर्द्विजैः
मध्यंदिने यथादित्यं प्रेक्षन्तस्तं महामुनिम्
Evamuktah kshanam chakruh pandavah saha tairdvijaih
Madhyandine yathadityam prekshantastam mahamunim