UtshovChapter 178
178.1
युधिष्ठिर उवाच
भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः
ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा
Yudhishthira uvacha
Bhavanetadrisho loke vedavedangaparagah
Bruhi kim kurvatah karma bhavedgatiranuttama
178.2
सर्प उवाच
पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत
अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम
Sarpa uvacha
Patre dattva priyanyuktva satyamuktva cha bharata
Ahinsaniratah svargam gachchhediti matirmama
178.3
युधिष्ठिर उवाच
दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते
अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम्
Yudhishthira uvacha
Danadva sarpa satyadva kimato guru drishyate
Ahinsapriyayoshchaiva gurulaghavamuchyatam
178.4
सर्प उवाच
दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियमेव च
एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम्
Sarpa uvacha
Dane ratatvam satyam cha ahinsa priyameva cha
Esham karyagariyastvaddrishyate gurulaghavam
178.5
कस्माच्चिद्दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते
सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद्दानं विशिष्यते
Kasmachchiddanayogaddhi satyameva vishishyate
Satyavakyachcha rajendra kinchiddanam vishishyate
178.6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते
अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते
Evameva maheshvasa priyavakyanmahipate
Ahinsa drishyate gurvi tatashcha priyamishyate
178.7
एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम्
यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम्
Evametadbhavedrajankaryapekshamanantaram
Yadabhipretamanyatte bruhi yavadbravimyaham
178.8
युधिष्ठिर उवाच
कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम्
अशरीरस्य दृश्येत विषयांश्च ब्रवीहि मे
Yudhishthira uvacha
Katham svarge gatih sarpa karmanam cha phalam dhruvam
Asharirasya drishyeta vishayanshcha bravihi me
178.9
सर्प उवाच
तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः
मानुष्यं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्त्रिधा
Sarpa uvacha
Tisro vai gatayo rajanparidrishtah svakarmabhih
Manushyam svargavasashcha tiryagyonishcha tattridha
178.10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरतन्द्रितः
अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते
Tatra vai manushallokaddanadibhiratandritah
Ahinsarthasamayuktaih karanaih svargamashnute
178.11
विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्
तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते
Viparitaishcha rajendra karanairmanusho bhavet
Tiryagyonistatha tata visheshashchatra vakshyate
178.12
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः
मनुष्यत्वात्परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
Kamakrodhasamayukto hinsalobhasamanvitah
Manushyatvatparibhrashtastiryagyonau prasuyate
178.13
तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते
गवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते
Tiryagyonyam prithagbhavo manushyatve vidhiyate
Gavadibhyastathashvebhyo devatvamapi drishyate
178.14
सोऽयमेता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान्
नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते नृप
Soyameta gatih sarva jantushcharati karyavan
Nitye mahati chatmanamavasthapayate nripa
178.15
जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते चात्मा स देहवान्
फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः
Jato jatashcha balavanbhunkte chatma sa dehavan
Phalarthastata nishpriktah prajalakshanabhavanah
178.16
युधिष्ठिर उवाच
शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः
तस्याधिष्ठानमव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम्
Yudhishthira uvacha
Shabde sparshe cha rupe cha tathaiva rasagandhayoh
Tasyadhishthanamavyagram bruhi sarpa yathatatham
178.17
किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते
एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम
Kim na grihnasi vishayanyugapattvam mahamate
Etavaduchyatam choktam sarvam pannagasattama
178.18
सर्प उवाच
यदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम्
करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविधि
Sarpa uvacha
Yadatmadravyamayushmandehasanshrayananvitam
Karanadhishthitam bhoganupabhunkte yathavidhi
178.19
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे
Gyanam chaivatra buddhishcha manashcha bharatarshabha
Tasya bhogadhikarane karanani nibodha me
178.20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान्
विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः
Manasa tata paryeti kramasho vishayaniman
Vishayayatanasthena bhutatma kshetranihsritah
178.21
अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते
तस्माद्युगपदस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते
Atra chapi naravyaghra mano jantorvidhiyate
Tasmadyugapadasyatra grahanam nopapadyate
178.22
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः
द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम्
Sa atma purushavyaghra bhruvorantaramashritah
Dravyeshu srijate buddhim vividheshu paravaram
178.23
बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः
एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः
Buddheruttarakalam cha vedana drishyate budhaih
Esha vai rajashardula vidhih kshetragyabhavanah
178.24
युधिष्ठिर उवाच
मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्
एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते
Yudhishthira uvacha
Manasashchapi buddheshcha bruhi me lakshanam param
Etadadhyatmavidusham param karyam vidhiyate
178.25
सर्प उवाच
बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते
तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस्तस्यैषणे भवेत्
Sarpa uvacha
Buddhiratmanuga tata utpatena vidhiyate
Tadashrita hi sangyaisha vidhistasyaishane bhavet
178.26
बुद्धेर्गुणविधिर्नास्ति मनस्तु गुणवद्भवेत्
बुद्धिरुत्पद्यते कार्ये मनस्तूत्पन्नमेव हि
Buddhergunavidhirnasti manastu gunavadbhavet
Buddhirutpadyate karye manastutpannameva hi
178.27
एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम्
त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान्
Etadvisheshanam tata manobuddhyormayeritam
Tvamapyatrabhisambuddhah katham va manyate bhavan
178.28
युधिष्ठिर उवाच
अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव
विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्मामनुपृच्छसि
Yudhishthira uvacha
Aho buddhimatam shreshtha shubha buddhiriyam tava
Viditam veditavyam te kasmanmamanuprichchhasi
178.29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्
एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
Sarvagyam tvam katham moha avishatsvargavasinam
Evamadbhutakarmanamiti me sanshayo mahan
178.30
सर्प उवाच
सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्
वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम
Sarpa uvacha
Supragyamapi chechchhuramriddhirmohayate naram
Vartamanah sukhe sarvo navaititi matirmama
178.31
सोऽहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर
पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम्
Sohamaishvaryamohena madavishto yudhishthira
Patitah pratisambuddhastvam tu sambodhayamyaham
178.32
कृतं कार्यं महाराज त्वया मम परंतप
क्षीणः शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना
Kritam karyam maharaja tvaya mama parantapa
Kshinah shapah sukrichchhro me tvaya sambhashya sadhuna
178.33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन्पुरा
अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
Aham hi divi divyena vimanena charanpura
Abhimanena mattah sankanchinnanyamachintayam
178.34
ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनराः
करान्मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः
Brahmarshidevagandharvayaksharakshasakinnarah
Karanmama prayachchhanti sarve trailokyavasinah
178.35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते
तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टिबलं मम
Chakshusha yam prapashyami praninam prithivipate
Tasya tejo haramyashu taddhi drishtibalam mama
178.36
ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां मम
स मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः
Brahmarshinam sahasram hi uvaha shibikam mama
Sa mamapanayo rajanbhranshayamasa vai shriyah
178.37
तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो मया मुनिः
अदृष्टेन ततोऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा
Tatra hyagastyah padena vahansprishto maya munih
Adrishtena tatosmyukto dhvansa sarpeti vai rusha
178.38
ततस्तस्माद्विमानाग्रात्प्रच्युतश्च्युतभूषणः
प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम्
Tatastasmadvimanagratprachyutashchyutabhushanah
Prapatanbubudhetmanam vyalibhutamadhomukham
178.39
अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति
अज्ञानात्संप्रवृत्तस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि
Ayacham tamaham vipram shapasyanto bhavediti
Agyanatsampravrittasya bhagavankshantumarhasi
178.40
ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः
युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति
Tatah sa mamuvachedam prapatantam kripanvitah
Yudhishthiro dharmarajah shapattvam mokshayishyati
178.41
अभिमानस्य घोरस्य बलस्य च नराधिप
फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि
Abhimanasya ghorasya balasya cha naradhipa
Phale kshine maharaja phalam punyamavapsyasi
178.42
ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम्
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम्
Tato me vismayo jatastaddrishtva tapaso balam
Brahma cha brahmanatvam cha yena tvahamachuchudam
178.43
सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा दाननित्यता
साधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप
Satyam damastapo yogamahinsa dananityata
Sadhakani sada punsam na jatirna kulam nripa
178.44
अरिष्ट एष ते भ्राता भीमो मुक्तो महाभुजः
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः
Arishta esha te bhrata bhimo mukto mahabhujah
Svasti testu maharaja gamishyami divam punah
178.45
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वाजगरं देहं त्यक्त्वा स नहुषो नृपः
दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह
Vaishampayana uvacha
Ityuktvajagaram deham tyaktva sa nahusho nripah
Divyam vapuh samasthaya gatastridivameva ha
178.46
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः
धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरभ्यगात्
Yudhishthiropi dharmatma bhratra bhimena sangatah
Dhaumyena sahitah shrimanashramam punarabhyagat
178.47
ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम्
कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः
Tato dvijebhyah sarvebhyah sametebhyo yathatatham
Kathayamasa tatsarvam dharmarajo yudhishthirah
178.48
तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः
आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी
Tachchhrutva te dvijah sarve bhratarashchasya te trayah
Asansuvridita rajandraupadi cha yashasvini
178.49
ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया
मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस्य साहसम्
Te tu sarve dvijashreshthah pandavanam hitepsaya
Maivamityabruvanbhimam garhayantosya sahasam
178.50
पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम्
हर्षमाहारयां चक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः
Pandavastu bhayanmuktam prekshya bhimam mahabalam
Harshamaharayam chakrurvijahrushcha muda yutah