UtshovChapter 176
176.1
वैशंपायन उवाच
स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः
चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत्
Vaishampayana uvacha
Sa bhimasenastejasvi tatha sarpavasham gatah
Chintayamasa sarpasya viryamatyadbhutam mahat
176.2
उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग
कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि
Uvacha cha mahasarpam kamaya bruhi pannaga
Kastvam bho bhujagashreshtha kim maya cha karishyasi
176.3
पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः
नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम्
Pandavo bhimasenoham dharmarajadanantarah
Nagayutasamapranastvaya nitah katham vasham
176.4
सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा
समागताश्च बहुशो निहताश्च मया मृधे
Sinhah kesarino vyaghra mahisha varanastatha
Samagatashcha bahusho nihatashcha maya mridhe
176.5
दानवाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च महाबलाः
भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम
Danavashcha pishachashcha rakshasashcha mahabalah
Bhujavegamashakta me sodhum pannagasattama
176.6
किं नु विद्याबलं किं वा वरदानमथो तव
उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोऽस्मि कृतस्त्वया
Kim nu vidyabalam kim va varadanamatho tava
Udyogamapi kurvano vashagosmi kritastvaya
176.7
असत्यो विक्रमो नॄणामिति मे निश्चिता मतिः
यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत्
Asatyo vikramo nrinamiti me nishchita matih
Yathedam me tvaya naga balam pratihatam mahat
176.8
इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्
भोगेन महता सर्पः समन्तात्पर्यवेष्टयत्
Ityevanvadinam viram bhimamaklishtakarinam
Bhogena mahata sarpah samantatparyaveshtayat
176.9
निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा
विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत्
Nigrihya tam mahabahum tatah sa bhujagastada
Vimuchyasya bhujau pinavidam vachanamabravit
176.10
दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज
दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम्
Dishtya tvam kshudhitasyadya devairbhaksho mahabhuja
Dishtya kalasya mahatah priyah prana hi dehinam
176.11
यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजंगत्वमरिंदम
तदवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम
Yatha tvidam maya praptam bhujangatvamarindama
Tadavashyam maya khyapyam tavadya shrinu sattama
176.12
इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्मनीषिणाम्
शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत्
Imamavastham samprapto hyaham kopanmanishinam
Shapasyantam pariprepsuh sarpasya kathayami tat
176.13
नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः
तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशकरः सुतः
Nahusho nama rajarshirvyaktam te shrotramagatah
Tavaiva purvah purveshamayorvanshakarah sutah
176.14
सोऽहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमन्य च
इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम
Soham shapadagastyasya brahmananavamanya cha
Imamavasthamapannah pashya daivamidam mama
176.15
त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम्
अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्
Tvam chedavadhyamayantamativa priyadarshanam
Ahamadyopayokshyami vidhanam pashya yadrisham
176.16
न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचिद्ग्रहणं गतः
गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम
Na hi me muchyate kashchitkathanchidgrahanam gatah
Gajo va mahisho vapi shashthe kale narottama
176.17
नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता
गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम
Nasi kevalasarpena tiryagyonishu vartata
Grihitah kauravashreshtha varadanamidam mama
176.18
पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम्
कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः
Patata hi vimanagranmaya shakrasanaddrutam
Kuru shapantamityukto bhagavanmunisattamah
176.19
स मामुवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः
मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात्
Sa mamuvacha tejasvi kripayabhipariplutah
Mokshaste bhavita rajankasmachchitkalaparyayat
176.20
ततोऽस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः
स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा
Tatosmi patito bhumau na cha mamajahatsmritih
Smartamasti puranam me yathaivadhigatam tatha
176.21
यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विशेषवित्
स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः
Yastu te vyahritanprashnanpratibruyadvisheshavit
Sa tvam mokshayita shapaditi mamabravidrishih
176.22
गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोऽपि बलीयसः
सत्त्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति
Grihitasya tvaya rajanpraninopi baliyasah
Sattvabhranshodhikasyapi sarvasyashu bhavishyati
176.23
इति चाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम्
मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः
Iti chapyahamashrausham vachastesham dayavatam
Mayi sanjatahardanamatha tentarhita dvijah
176.24
सोऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ
सर्पयोनिमिमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते
Soham paramadushkarma vasami nirayeshuchau
Sarpayonimimam prapya kalakankshi mahadyute
176.25
तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजंगमम्
न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये
Tamuvacha mahabahurbhimaseno bhujangamam
Na te kupye mahasarpa na chatmanam vigarhaye
176.26
यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः
आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन्मनः
Yasmadabhavi bhavi va manushyah sukhaduhkhayoh
Agame yadi vapaye na tatra glapayenmanah
176.27
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हति
दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः
Daivam purushakarena ko nivartitumarhati
Daivameva param manye purushartho nirarthakah
176.28
पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम्
इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्
Pashya daivopaghataddhi bhujaviryavyapashrayam
Imamavastham sampraptamanimittamihadya mam
176.29
किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम्
यथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान्
Kim tu nadyanushochami tathatmanam vinashitam
Yatha tu vipine nyastanbhratrinrajyaparichyutan
176.30
हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः
मां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः
Himavanshcha sudurgoyam yaksharakshasasankulah
Mam cha te samudikshantah prapatishyanti vihvalah
176.31
विनष्टमथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः
धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना
Vinashtamatha va shrutva bhavishyanti nirudyamah
Dharmashila maya te hi badhyante rajyagriddhina
176.32
अथ वा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति
सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः
Atha va narjuno dhimanvishadamupayasyati
Sarvastravidanadhrishyo devagandharvarakshasaih
176.33
समर्थः स महाबाहुरेकाह्ना सुमहाबलः
देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमोजसा
Samarthah sa mahabahurekahna sumahabalah
Devarajamapi sthanatprachyavayitumojasa
176.34
किं पुनर्धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम्
विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम्
Kim punardhritarashtrasya putram durdyutadevinam
Vidvishtam sarvalokasya dambhalobhaparayanam
176.35
मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्
यास्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः
Mataram chaiva shochami kripanam putragriddhinim
Yasmakam nityamashaste mahattvamadhikam paraih
176.36
कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद्भुजंगम
अफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः
Katham nu tasyanathaya madvinashadbhujangama
Aphalaste bhavishyanti mayi sarve manorathah
176.37
नकुलः सहदेवश्च यमजौ गुरुवर्तिनौ
मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ
Nakulah sahadevashcha yamajau guruvartinau
Madbahubalasanstabdhau nityam purushamaninau
176.38
निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ
मद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः
Nirutsahau bhavishyete bhrashtaviryaparakramau
Madvinashatparidyunaviti me vartate matih
176.39
एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः
भुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम्
Evanvidham bahu tada vilalapa vrikodarah
Bhujangabhogasanruddho nashakachcha vicheshtitum
176.40
युधिष्ठिरस्तु कौन्तेय बभूवास्वस्थचेतनः
अनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन्
Yudhishthirastu kaunteya babhuvasvasthachetanah
Anishtadarshananghoranutpatanparichintayan
176.41
दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता
दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह
Darunam hyashivam nadam shiva dakshinatah sthita
Diptayam dishi vitrasta rauti tasyashramasya ha
176.42
एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना
रुधिरं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमपस्वरा
Ekapakshakshicharana vartika ghoradarshana
Rudhiram vamanti dadrishe pratyadityamapasvara
176.43
प्रववावनिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्षणः
अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च
Pravavavanilo rukshashchandah sharkarakarshanah
Apasavyani sarvani mrigapakshirutani cha
176.44
पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहि याहीति वाशति
मुहुर्मुहुः प्रस्फुरति दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा
Prishthato vayasah krishno yahi yahiti vashati
Muhurmuhuh prasphurati dakshinosya bhujastatha
176.45
हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परिवर्तते
सव्यस्याक्ष्णो विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत
Hridayam charanashchapi vamosya parivartate
Savyasyakshno vikarashchapyanishtah samapadyata
176.46
स धर्मराजो मेधावी शङ्कमानो महद्भयम्
द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत
Sa dharmarajo medhavi shankamano mahadbhayam
Draupadim paripaprachchha kva bhima iti bharata
176.47
शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम्
स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः
Shashansa tasmai panchali chirayatam vrikodaram
Sa pratasthe mahabahurdhaumyena sahito nripah
176.48
द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम्
नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति
Draupadya rakshanam karyamityuvacha dhananjayam
Nakulam sahadevam cha vyadidesha dvijanprati
176.49
स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुः
ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम्
Sa tasya padamunniya tasmadevashramatprabhuh
Dadarsha prithivim chihnairbhimasya parichihnitam
176.50
धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थे वातरंहसः
ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथि
Dhavatastasya virasya mrigarthe vataranhasah
Uruvatavinirbhagnandrumanvyavarjitanpathi
176.51
स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे
गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तथा
Sa gatva taistada chihnairdadarsha girigahvare
Grihitam bhujagendrena nishcheshtamanujam tatha