UtshovChapter 170
170.1
अर्जुन उवाच
निवर्तमानेन मया महद्दृष्टं ततोऽपरम्
पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम्
Arjuna uvacha
Nivartamanena maya mahaddrishtam tatoparam
Puram kamacharam divyam pavakarkasamaprabham
170.2
द्रुमै रत्नमयैश्चैत्रैर्भास्वरैश्च पतत्रिभिः
पौलोमैः कालकेयैश्च नित्यहृष्टैरधिष्ठितम्
Drumai ratnamayaishchaitrairbhasvaraishcha patatribhih
Paulomaih kalakeyaishcha nityahrishtairadhishthitam
170.3
गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम्
सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम्
द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर्दिव्यरत्नमयैर्वृतम्
Gopurattalakopetam chaturdvaram durasadam
Sarvaratnamayam divyamadbhutopamadarshanam
Drumaih pushpaphalopetairdivyaratnamayairvritam
170.4
तथा पतत्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरैः
असुरैर्नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैः
चापमुद्गरहस्तैश्च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम्
Tatha patatribhirdivyairupetam sumanoharaih
Asurairnityamuditaih shularshtimusalayudhaih
Chapamudgarahastaishcha sragvibhih sarvato vritam
170.5
तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम्
अपृच्छं मातलिं राजन्किमिदं दृश्यतेति वै
Tadaham prekshya daityanam puramadbhutadarshanam
Aprichchham matalim rajankimidam drishyateti vai
170.6
मातलिरुवाच
पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी
दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः
तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददाद्वरम्
Mataliruvacha
Puloma nama daiteyi kalaka cha mahasuri
Divyam varshasahasram te cheratuh paramam tapah
Tapasonte tatastabhyam svayambhuradadadvaram
170.7
अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम्
अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः
Agrihnitam varam te tu sutanamalpaduhkhatam
Avadhyatam cha rajendra surarakshasapannagaih
170.8
रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम्
सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि
सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः
Ramaniyam puram chedam khacharam sukritaprabham
Sarvaratnaih samuditam durdharshamamarairapi
Sayakshagandharvaganaih pannagasurarakshasaih
170.9
सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम्
ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम्
Sarvakamagunopetam vitashokamanamayam
Brahmana bharatashreshtha kalakeyakrite kritam
170.10
तदेतत्खचरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम्
पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश्च दानवैः
Tadetatkhacharam divyam charatyamaravarjitam
Paulomadhyushitam vira kalakeyaishcha danavaih
170.11
हिरण्यपुरमित्येतत्ख्यायते नगरं महत्
रक्षितं कालकेयैश्च पौलोमैश्च महासुरैः
Hiranyapuramityetatkhyayate nagaram mahat
Rakshitam kalakeyaishcha paulomaishcha mahasuraih
170.12
त एते मुदिता नित्यमवध्याः सर्वदैवतैः
निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः
मानुषो मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा
Ta ete mudita nityamavadhyah sarvadaivataih
Nivasantyatra rajendra gatodvega nirutsukah
Manusho mrityuretesham nirdishto brahmana pura
170.13
अर्जुन उवाच
सुरासुरैरवध्यांस्तानहं ज्ञात्वा ततः प्रभो
अब्रुवं मातलिं हृष्टो याह्येतत्पुरमञ्जसा
Arjuna uvacha
Surasurairavadhyanstanaham gyatva tatah prabho
Abruvam matalim hrishto yahyetatpuramanjasa
170.14
त्रिदशेशद्विषो यावत्क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम्
न कथंचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः
Tridasheshadvisho yavatkshayamastrairnayamyaham
Na kathanchiddhi me papa na vadhya ye suradvishah
170.15
उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात्
रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः
Uvaha mam tatah shighram hiranyapuramantikat
Rathena tena divyena hariyuktena matalih
170.16
ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः
समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिताः
Te mamalakshya daiteya vichitrabharanambarah
Samutpeturmahavega rathanasthaya danshitah
170.17
ततो नालीकनाराचैर्भल्लशक्त्यृष्टितोमरैः
अभ्यघ्नन्दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमाः
Tato nalikanarachairbhallashaktyrishtitomaraih
Abhyaghnandanavendra mam kruddhastivraparakramah
170.18
तदहं चास्त्रवर्षेण महता प्रत्यवारयम्
शस्त्रवर्षं महद्राजन्विद्याबलमुपाश्रितः
Tadaham chastravarshena mahata pratyavarayam
Shastravarsham mahadrajanvidyabalamupashritah
170.19
व्यामोहयं च तान्सर्वान्रथमार्गैश्चरन्रणे
तेऽन्योन्यमभिसंमूढाः पातयन्ति स्म दानवाः
Vyamohayam cha tansarvanrathamargaishcharanrane
Tenyonyamabhisammudhah patayanti sma danavah
170.20
तेषामहं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम्
शिरांसि विशिखैर्दीप्तैर्व्यहरं शतसंघशः
Teshamaham vimudhanamanyonyamabhidhavatam
Shiransi vishikhairdiptairvyaharam shatasanghashah
170.21
ते वध्यमाना दैतेयाः पुरमास्थाय तत्पुनः
खमुत्पेतुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम्
Te vadhyamana daiteyah puramasthaya tatpunah
Khamutpetuh sanagara mayamasthaya danavim
170.22
ततोऽहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम्
मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम्
Tatoham sharavarshena mahata pratyavarayam
Margamavritya daityanam gatim chaishamavarayam
170.23
तत्पुरं खचरं दिव्यं कामगं दिव्यवर्चसम्
दैतेयैर्वरदानेन धार्यते स्म यथासुखम्
Tatpuram khacharam divyam kamagam divyavarchasam
Daiteyairvaradanena dharyate sma yathasukham
170.24
अन्तर्भूमौ निपतितं पुनरूर्ध्वं प्रतिष्ठते
पुनस्तिर्यक्प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति
Antarbhumau nipatitam punarurdhvam pratishthate
Punastiryakprayatyashu punarapsu nimajjati
170.25
अमरावतिसंकाशं पुरं कामगमं तु तत्
अहमस्त्रैर्बहुविधैः प्रत्यगृह्णं नराधिप
Amaravatisankasham puram kamagamam tu tat
Ahamastrairbahuvidhaih pratyagrihnam naradhipa
170.26
ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रमुदितेन च
न्यगृह्णं सह दैतेयैस्तत्पुरं भरतर्षभ
Tatoham sharajalena divyastramuditena cha
Nyagrihnam saha daiteyaistatpuram bharatarshabha
170.27
विक्षतं चायसैर्बाणैर्मत्प्रयुक्तैरजिह्मगैः
महीमभ्यपतद्राजन्प्रभग्नं पुरमासुरम्
Vikshatam chayasairbanairmatprayuktairajihmagaih
Mahimabhyapatadrajanprabhagnam puramasuram
170.28
ते वध्यमाना मद्बाणैर्वज्रवेगैरयस्मयैः
पर्यभ्रमन्त वै राजन्नसुराः कालचोदिताः
Te vadhyamana madbanairvajravegairayasmayaih
Paryabhramanta vai rajannasurah kalachoditah
170.29
ततो मातलिरप्याशु पुरस्तान्निपतन्निव
महीमवातरत्क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा
Tato matalirapyashu purastannipatanniva
Mahimavataratkshipram rathenadityavarchasa
170.30
ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम्
युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत
Tato rathasahasrani shashtisteshamamarshinam
Yuyutsunam maya sardham paryavartanta bharata
170.31
तानहं निशितैर्बाणैर्व्यधमं गार्ध्रवाजितैः
ते युद्धे संन्यवर्तन्त समुद्रस्य यथोर्मयः
Tanaham nishitairbanairvyadhamam gardhravajitaih
Te yuddhe sannyavartanta samudrasya yathormayah
170.32
नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य वै
ततोऽहमानुपूर्व्येण सर्वाण्यस्त्राण्ययोजयम्
Neme shakya manushena yuddheneti prachintya vai
Tatohamanupurvyena sarvanyastranyayojayam
170.33
ततस्तानि सहस्राणि रथानां चित्रयोधिनाम्
अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघ्नञ्शनकैरिव
Tatastani sahasrani rathanam chitrayodhinam
Astrani mama divyani pratyaghnanshanakairiva
170.34
रथमार्गान्विचित्रांस्ते विचरन्तो महारथाः
प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः
Rathamarganvichitranste vicharanto maharathah
Pratyadrishyanta sangrame shatashotha sahasrashah
170.35
विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाः
विचित्राभरणाश्चैव नन्दयन्तीव मे मनः
Vichitramukutapida vichitrakavachadhvajah
Vichitrabharanashchaiva nandayantiva me manah
170.36
अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रमुदितै रणे
नाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां पर्यपीडयन्
Aham tu sharavarshaistanastrapramuditai rane
Nashaknuvam pidayitum te tu mam paryapidayan
170.37
तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर्युधि
व्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम
Taih pidyamano bahubhih kritastraih kushalairyudhi
Vyathitosmi mahayuddhe bhayam chaganmahanmama
170.38
ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रणतो रणे
स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समयोजयम्
यत्तद्रौद्रमिति ख्यातं सर्वामित्रविनाशनम्
Tatoham devadevaya rudraya pranato rane
Svasti bhutebhya ityuktva mahastram samayojayam
Yattadraudramiti khyatam sarvamitravinashanam
170.39
ततोऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम्
त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्धजम्
लेलिहानैर्महानागैः कृतशीर्षममित्रहन्
Tatopashyam trishirasam purusham navalochanam
Trimukham shadbhujam diptamarkajvalanamurdhajam
Lelihanairmahanagaih kritashirshamamitrahan
170.40
विभीस्ततस्तदस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम्
दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ
Vibhistatastadastram tu ghoram raudram sanatanam
Drishtva gandivasanyogamaniya bharatarshabha
170.41
नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे
मुक्तवान्दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत
Namaskritva trinetraya sharvayamitatejase
Muktavandanavendranam parabhavaya bharata
170.42
मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्रूपाण्यासन्सहस्रशः
मृगाणामथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशां पते
ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम्
Muktamatre tatastasminrupanyasansahasrashah
Mriganamatha sinhanam vyaghranam cha visham pate
Rikshanam mahishanam cha pannaganam tatha gavam
170.43
गजानां सृमराणां च शरभाणां च सर्वशः
ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च
शालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः
Gajanam srimaranam cha sharabhanam cha sarvashah
Rishabhanam varahanam marjaranam tathaiva cha
Shalavrikanam pretanam bhurundanam cha sarvashah
170.44
गृध्राणां गरुडानां च मकराणां तथैव च
पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम्
Gridhranam garudanam cha makaranam tathaiva cha
Pishachanam sayakshanam tathaiva cha suradvisham
170.45
गुह्यकानां च संग्रामे नैरृतानां तथैव च
झषाणां गजवक्त्राणामुलूकानां तथैव च
Guhyakanam cha sangrame nairritanam tathaiva cha
Jhashanam gajavaktranamulukanam tathaiva cha
170.46
मीनकूर्मसमूहानां नानाशस्त्रासिपाणिनाम्
तथैव यातु धानानां गदामुद्गरधारिणाम्
Minakurmasamuhanam nanashastrasipaninam
Tathaiva yatu dhananam gadamudgaradharinam
170.47
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नानारूपधरैस्तथा
सर्वमासीज्जगद्व्याप्तं तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते
Etaishchanyaishcha bahubhirnanarupadharaistatha
Sarvamasijjagadvyaptam tasminnastre visarjite
170.48
त्रिशिरोभिश्चतुर्दंष्ट्रैश्चतुरास्यैश्चतुर्भुजैः
अनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसाशिभिः
अभीक्ष्णं वध्यमानास्ते दानवा ये समागताः
Trishirobhishchaturdanshtraishchaturasyaishchaturbhujaih
Anekarupasanyuktairmansamedovasashibhih
Abhikshnam vadhyamanaste danava ye samagatah
170.49
अर्कज्वलनतेजोभिर्वज्राशनिसमप्रभैः
अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैररिविदारणैः
न्यहनं दानवान्सर्वान्मुहूर्तेनैव भारत
Arkajvalanatejobhirvajrashanisamaprabhaih
Adrisaramayaishchanyairbanairarividaranaih
Nyahanam danavansarvanmuhurtenaiva bharata
170.50
गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान्गतासून्नभसश्च्युतान्
दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे
Gandivastrapranunnanstangatasunnabhasashchyutan
Drishtvaham pranamam bhuyastripuraghnaya vedhase
170.51
तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान्दिव्याभरणभूषितान्
निशाम्य परमं हर्षमगमद्देवसारथिः
Tatha raudrastranishpishtandivyabharanabhushitan
Nishamya paramam harshamagamaddevasarathih
170.52
तदसह्यं कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम्
दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः
Tadasahyam kritam karma devairapi durasadam
Drishtva mam pujayamasa matalih shakrasarathih
170.53
उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः
सुरासुरैरसह्यं हि कर्म यत्साधितं त्वया
न ह्येतत्संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वरः
Uvacha chedam vachanam priyamanah kritanjalih
Surasurairasahyam hi karma yatsadhitam tvaya
Na hyetatsanyuge kartumapi shaktah sureshvarah
170.54
सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत्खगं महत्
त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात्
Surasurairavadhyam hi purametatkhagam mahat
Tvaya vimathitam vira svaviryastratapobalat
170.55
विध्वस्तेऽथ पुरे तस्मिन्दानवेषु हतेषु च
विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर्नगराद्बहिः
Vidhvastetha pure tasmindanaveshu hateshu cha
Vinadantyah striyah sarva nishpeturnagaradbahih
170.56
प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः
पेतुः पुत्रान्पितॄन्भ्रातॄञ्शोचमाना महीतले
Prakirnakeshyo vyathitah kurarya iva duhkhitah
Petuh putranpitrinbhratrinshochamana mahitale
170.57
रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस्ता विनदन्त्यो हतेश्वराः
उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः
Rudantyo dinakanthyasta vinadantyo hateshvarah
Uransi panibhirghnantyah prasrastasragvibhushanah
170.58
तच्छोकयुक्तमश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम्
न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम्
Tachchhokayuktamashrikam duhkhadainyasamahatam
Na babhau danavapuram hatatvitkam hateshvaram
170.59
गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव ह्रदम्
शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यमभवत्पुरम्
Gandharvanagarakaram hatanagamiva hradam
Shushkavrikshamivaranyamadrishyamabhavatpuram
170.60
मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत्
देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात्
Mam tu sanhrishtamanasam kshipram mataliranayat
Devarajasya bhavanam kritakarmanamahavat
170.61
हिरण्यपुरमारुज्य निहत्य च महासुरान्
निवातकवचांश्चैव ततोऽहं शक्रमागमम्
Hiranyapuramarujya nihatya cha mahasuran
Nivatakavachanshchaiva tatoham shakramagamam
170.62
मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिर्विस्तरेण तत्
सर्वं विश्रावयामास यथा भूतं महाद्युते
Mama karma cha devendram matalirvistarena tat
Sarvam vishravayamasa yatha bhutam mahadyute
170.63
हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम्
निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम्
Hiranyapuraghatam cha mayanam cha nivaranam
Nivatakavachanam cha vadham sankhye mahaujasam
170.64
तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः
मरुद्भिः सहितः श्रीमान्साधु साध्वित्यथाब्रवीत्
Tachchhrutva bhagavanpritah sahasrakshah purandarah
Marudbhih sahitah shrimansadhu sadhvityathabravit
170.65
ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुनः पुनः
अब्रवीद्विबुधैः सार्धमिदं सुमधुरं वचः
Tato mam devarajo vai samashvasya punah punah
Abravidvibudhaih sardhamidam sumadhuram vachah
170.66
अतिदेवासुरं कर्म कृतमेतत्त्वया रणे
गुर्वर्थश्च महान्पार्थ कृतः शत्रून्घ्नता मम
Atidevasuram karma kritametattvaya rane
Gurvarthashcha mahanpartha kritah shatrunghnata mama
170.67
एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौ धनंजय
असंमूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम्
Evameva sada bhavyam sthirenajau dhananjaya
Asammudhena chastranam kartavyam pratipadanam
170.68
अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैः
सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः
Avishahyo rane hi tvam devadanavarakshasaih
Sayakshasuragandharvaih sapakshiganapannagaih
170.69
वसुधां चापि कौन्तेय त्वद्बाहुबलनिर्जिताम्
पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
Vasudham chapi kaunteya tvadbahubalanirjitam
Palayishyati dharmatma kuntiputro yudhishthirah