UtshovChapter 164
164.1
अर्जुन उवाच
ततस्तामवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत
प्रसादाद्देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः
Arjuna uvacha
Tatastamavasam prito rajanim tatra bharata
Prasadaddevadevasya tryambakasya mahatmanah
164.2
व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम्
अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा
Vyushito rajanim chaham kritva purvahnikakriyam
Apashyam tam dvijashreshtham drishtavanasmi yam pura
164.3
तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम्
भगवन्तं महादेवं समेतोऽस्मीति भारत
Tasmai chaham yathavrittam sarvameva nyavedayam
Bhagavantam mahadevam sametosmiti bharata
164.4
स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः
दृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित्
Sa mamuvacha rajendra priyamano dvijottamah
Drishtastvaya mahadevo yatha nanyena kenachit
164.5
समेत्य लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभिः
द्रष्टास्यनघ देवेन्द्रं स च तेऽस्त्राणि दास्यति
Sametya lokapalaistu sarvairvaivasvatadibhih
Drashtasyanagha devendram sa cha testrani dasyati
164.6
एवमुक्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुनः पुनः
अगच्छत्स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः
Evamuktva sa mam rajannashlishya cha punah punah
Agachchhatsa yathakamam brahmanah suryasannibhah
164.7
अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात्पुण्यः समीरणः
पुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन्
Athaparahne tasyahnah pravatpunyah samiranah
Punarnavamimam lokam kurvanniva sapatnahan
164.8
दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च
शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन्समीपतः
Divyani chaiva malyani sugandhini navani cha
Shaishirasya gireh pade pradurasansamipatah
164.9
वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः
स्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः
Vaditrani cha divyani sughoshani samantatah
Stutayashchendrasanyukta ashruyanta manoharah
164.10
गणाश्चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च
पुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वशः
Ganashchapsarasam tatra gandharvanam tathaiva cha
Purastaddevadevasya jagurgitani sarvashah
164.11
मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन्
महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः
Marutam cha ganastatra devayanairupagaman
Mahendranuchara ye cha devasadmanivasinah
164.12
ततो मरुत्वान्हरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलंकृतैः
शचीसहायस्तत्रायात्सह सर्वैस्तदामरैः
Tato marutvanharibhiryuktairvahaih svalankritaih
Shachisahayastatrayatsaha sarvaistadamaraih
164.13
एतस्मिन्नेव काले तु कुबेरो नरवाहनः
दर्शयामास मां राजँल्लक्ष्म्या परमया युतः
Etasminneva kale tu kubero naravahanah
Darshayamasa mam rajanllakshmya paramaya yutah
164.14
दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम्
वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम्
Dakshinasyam dishi yamam pratyapashyam vyavasthitam
Varunam devarajam cha yathasthanamavasthitam
164.15
ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः
सव्यसाचिन्समीक्षस्व लोकपालानवस्थितान्
Te mamuchurmaharaja santvayitva surarshabhah
Savyasachinsamikshasva lokapalanavasthitan
164.16
सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवानसि शंकरम्
अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः
Surakaryarthasiddhyartham drishtavanasi shankaram
Asmattopi grihana tvamastraniti samantatah
164.17
ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान्
प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत्प्रभो
Tatoham prayato bhutva pranipatya surarshabhan
Pratyagrihnam tadastrani mahanti vidhivatprabho
164.18
गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातोऽस्मि भारत
अथ देवा ययुः सर्वे यथागतमरिंदम
Grihitastrastato devairanugyatosmi bharata
Atha deva yayuh sarve yathagatamarindama
164.19
मघवानपि देवेशो रथमारुह्य सुप्रभम्
उवाच भगवान्वाक्यं स्मयन्निव सुरारिहा
Maghavanapi devesho rathamaruhya suprabham
Uvacha bhagavanvakyam smayanniva surariha
164.20
पुरैवागमनादस्माद्वेदाहं त्वां धनंजय
अतः परं त्वहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ
Puraivagamanadasmadvedaham tvam dhananjaya
Atah param tvaham vai tvam darshaye bharatarshabha
164.21
त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतोऽसकृत्
तपश्चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव
Tvaya hi tirtheshu pura samaplavah kritosakrit
Tapashchedam pura taptam svargam gantasi pandava
164.22
भूयश्चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम्
उवाच भगवान्सर्वं तपसश्चोपपादनम्
Bhuyashchaiva tu taptavyam tapah paramadarunam
Uvacha bhagavansarvam tapasashchopapadanam
164.23
मातलिर्मन्नियोगात्त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति
विदितस्त्वं हि देवानामृषीणां च महात्मनाम्
Matalirmanniyogattvam tridivam prapayishyati
Viditastvam hi devanamrishinam cha mahatmanam
164.24
ततोऽहमब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्मम
आचार्यं वरये त्वाहमस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर
Tatohamabruvam shakram prasida bhagavanmama
Acharyam varaye tvahamastrartham tridasheshvara
164.25
इन्द्र उवाच
क्रूरं कर्मास्त्रवित्तात करिष्यसि परंतप
यदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि
Indra uvacha
Kruram karmastravittata karishyasi parantapa
Yadarthamastranipsustvam tam kamam pandavapnuhi
164.26
अर्जुन उवाच
ततोऽहमब्रुवं नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन्
मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम्
Arjuna uvacha
Tatohamabruvam naham divyanyastrani shatruhan
Manusheshu prayokshyami vinastrapratighatanam
164.27
तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप
लोकांश्चास्त्रजितान्पश्चाल्लभेयं सुरपुंगव
Tani divyani mestrani prayachchha vibudhadhipa
Lokanshchastrajitanpashchallabheyam surapungava
164.28
इन्द्र उवाच
परीक्षार्थं मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनंजय
ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तव
Indra uvacha
Parikshartham mayaitatte vakyamuktam dhananjaya
Mamatmajasya vachanam supapannamidam tava
164.29
शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्यस्त्राणि भारत
वायोरग्नेर्वसुभ्योऽथ वरुणात्समरुद्गणात्
Shiksha me bhavanam gatva sarvanyastrani bharata
Vayoragnervasubhyotha varunatsamarudganat
164.30
साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम्
वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च
मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह
Sadhyam paitamaham chaiva gandharvoragarakshasam
Vaishnavani cha sarvani nairritani tathaiva cha
Madgatani cha yaniha sarvastrani kurudvaha
164.31
अर्जुन उवाच
एवमुक्त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयत
अथापश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम्
दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप
Arjuna uvacha
Evamuktva tu mam shakrastatraivantaradhiyata
Athapashyam hariyujam rathamaindramupasthitam
Divyam mayamayam punyam yattam matalina nripa
164.32
लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलिः
द्रष्टुमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते
Lokapaleshu yateshu mamuvachatha matalih
Drashtumichchhati shakrastvam devarajo mahadyute
164.33
संसिद्धस्त्वं महाबाहो कुरु कार्यमनुत्तमम्
पश्य पुण्यकृतां लोकान्सशरीरो दिवं व्रज
Sansiddhastvam mahabaho kuru karyamanuttamam
Pashya punyakritam lokansashariro divam vraja
164.34
इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्त्र्य शैशिरम्
प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम्
Ityuktoham matalina girimamantrya shaishiram
Pradakshinamupavritya samaroham rathottamam
164.35
चोदयामास स हयान्मनोमारुतरंहसः
मातलिर्हयशास्त्रज्ञो यथावद्भूरिदक्षिणः
Chodayamasa sa hayanmanomarutaranhasah
Matalirhayashastragyo yathavadbhuridakshinah
164.36
अवैक्षत च मे वक्त्रं स्थितस्याथ स सारथिः
तथा भ्रान्ते रथे राजन्विस्मितश्चेदमब्रवीत्
Avaikshata cha me vaktram sthitasyatha sa sarathih
Tatha bhrante rathe rajanvismitashchedamabravit
164.37
अत्यद्भुतमिदं मेऽद्य विचित्रं प्रतिभाति माम्
यदास्थितो रथं दिव्यं पदा न चलितो भवान्
Atyadbhutamidam medya vichitram pratibhati mam
Yadasthito ratham divyam pada na chalito bhavan
164.38
देवराजोऽपि हि मया नित्यमत्रोपलक्षितः
विचलन्प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ
Devarajopi hi maya nityamatropalakshitah
Vichalanprathamotpate hayanam bharatarshabha
164.39
त्वं पुनः स्थित एवात्र रथे भ्रान्ते कुरूद्वह
अतिशक्रमिदं सत्त्वं तवेति प्रतिभाति मे
Tvam punah sthita evatra rathe bhrante kurudvaha
Atishakramidam sattvam taveti pratibhati me
164.40
इत्युक्त्वाकाशमाविश्य मातलिर्विबुधालयान्
दर्शयामास मे राजन्विमानानि च भारत
Ityuktvakashamavishya matalirvibudhalayan
Darshayamasa me rajanvimanani cha bharata
164.41
नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्युत
दर्शयामास मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः
Nandanadini devanam vanani bahulanyuta
Darshayamasa me pritya matalih shakrasarathih
164.42
ततः शक्रस्य भवनमपश्यममरावतीम्
दिव्यैः कामफलैर्वृक्षै रत्नैश्च समलंकृताम्
Tatah shakrasya bhavanamapashyamamaravatim
Divyaih kamaphalairvrikshai ratnaishcha samalankritam
164.43
न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः
रजः पङ्को न च तमस्तत्रास्ति न जरा नृप
Na tam bhasayate suryo na shitoshne na cha klamah
Rajah panko na cha tamastatrasti na jara nripa
164.44
न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते
दिवौकसां महाराज न च ग्लानिररिंदम
Na tatra shoko dainyam va vaivarnyam chopalakshyate
Divaukasam maharaja na cha glanirarindama
164.45
न क्रोधलोभौ तत्रास्तामशुभं च विशां पते
नित्यतुष्टाश्च हृष्टाश्च प्राणिनः सुरवेश्मनि
Na krodhalobhau tatrastamashubham cha visham pate
Nityatushtashcha hrishtashcha praninah suraveshmani
164.46
नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः
पुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः
Nityapushpaphalastatra padapa haritachchhadah
Pushkarinyashcha vividhah padmasaugandhikayutah
164.47
शीतस्तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिः
सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता
Shitastatra vavau vayuh sugandho jivanah shuchih
Sarvaratnavichitra cha bhumih pushpavibhushita
164.48
मृगद्विजाश्च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः
विमानयायिनश्चात्र दृश्यन्ते बहवोऽमराः
Mrigadvijashcha bahavo ruchira madhurasvarah
Vimanayayinashchatra drishyante bahavomarah
164.49
ततोऽपश्यं वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान्
आदित्यानश्विनौ चैव तान्सर्वान्प्रत्यपूजयम्
Tatopashyam vasunrudransadhyanshcha samarudganan
Adityanashvinau chaiva tansarvanpratyapujayam
164.50
ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च
अस्त्रैश्चाप्यन्वजानन्त संग्रामविजयेन च
Te mam viryena yashasa tejasa cha balena cha
Astraishchapyanvajananta sangramavijayena cha
164.51
प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम्
देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः
Pravishya tam purim ramyam devagandharvasevitam
Devarajam sahasrakshamupatishtham kritanjalih
164.52
ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः
बहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः
Dadavardhasanam pritah shakro me dadatam varah
Bahumanachcha gatrani pasparsha mama vasavah
164.53
तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भूरिदक्षिण
अस्त्रार्थमवसं स्वर्गे कुर्वाणोऽस्त्राणि भारत
Tatraham devagandharvaih sahito bhuridakshina
Astrarthamavasam svarge kurvanostrani bharata
164.54
विश्वावसोश्च मे पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत्सखा
स च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप
Vishvavasoshcha me putrashchitrasenobhavatsakha
Sa cha gandharvamakhilam grahayamasa mam nripa
164.55
ततोऽहमवसं राजन्गृहीतास्त्रः सुपूजितः
सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः
Tatohamavasam rajangrihitastrah supujitah
Sukham shakrasya bhavane sarvakamasamanvitah
164.56
शृण्वन्वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम्
पश्यंश्चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप
Shrinvanvai gitashabdam cha turyashabdam cha pushkalam
Pashyanshchapsarasah shreshtha nrityamanah parantapa
164.57
तत्सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत
अत्यर्थं प्रतिगृह्याहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थितः
Tatsarvamanavagyaya tathyam vijgyaya bharata
Atyartham pratigrihyahamastreshveva vyavasthitah
164.58
ततोऽतुष्यत्सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुः
एवं मे वसतो राजन्नेष कालोऽत्यगाद्दिवि
Tatotushyatsahasrakshastena kamena me vibhuh
Evam me vasato rajannesha kalotyagaddivi