UtshovChapter 163
163.1
वैशंपायन उवाच
यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः
कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत्
Vaishampayana uvacha
Yathagatam gate shakre bhratribhih saha sangatah
Krishnaya chaiva bibhatsurdharmaputramapujayat
163.2
अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्
हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत्
Abhivadayamanam tu murdhnyupaghraya pandavam
Harshagadgadaya vacha prahrishtorjunamabravit
163.3
कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तव
कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः
Kathamarjuna kaloyam svarge vyatigatastava
Katham chastranyavaptani devarajashcha toshitah
163.4
सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि भारत
कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव
Samyagva te grihitani kachchidastrani bharata
Kachchitsuradhipah prito rudrashchastranyadattava
163.5
यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृक्
यथा चास्त्राण्यवाप्तानि यथा चाराधितश्च ते
Yatha drishtashcha te shakro bhagavanva pinakadhrik
Yatha chastranyavaptani yatha charadhitashcha te
163.6
यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम
कृतप्रियस्त्वयास्मीति तच्च ते किं प्रियं कृतम्
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते
Yathoktavanstvam bhagavanshatakraturarindama
Kritapriyastvayasmiti tachcha te kim priyam kritam
Etadichchhamyaham shrotum vistarena mahadyute
163.7
यथा तुष्टो महादेवो देवराजश्च तेऽनघ
यच्चापि वज्रपाणेस्ते प्रियं कृतमरिंदम
एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय
Yatha tushto mahadevo devarajashcha tenagha
Yachchapi vajrapaneste priyam kritamarindama
Etadakhyahi me sarvamakhilena dhananjaya
163.8
अर्जुन उवाच
शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्
शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम्
Arjuna uvacha
Shrinu hanta maharaja vidhina yena drishtavan
Shatakratumaham devam bhagavantam cha shankaram
163.9
विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन
भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्
Vidyamadhitya tam rajanstvayoktamarimardana
Bhavata cha samadishtastapase prasthito vanam
163.10
भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः
एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि
Bhrigutungamatho gatva kamyakadasthitastapah
Ekaratroshitah kanchidapashyam brahmanam pathi
163.11
स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे
तस्मा अवितथं सर्वमब्रुवं कुरुनन्दन
Sa mamaprichchhatkaunteya kvasi ganta bravihi me
Tasma avitatham sarvamabruvam kurunandana
163.12
स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम
अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि
Sa tathyam mama tachchhrutva brahmano rajasattama
Apujayata mam rajanpritimanshchabhavanmayi
163.13
ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत
तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम्
Tato mamabravitpritastapa atishtha bharata
Tapasvi nachirena tvam drakshyase vibudhadhipam
163.14
ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम्
तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः
Tatoham vachanattasya girimaruhya shaishiram
Tapotapyam maharaja masam mulaphalashanah
163.15
द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः
निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन
Dvitiyashchapi me maso jalam bhakshayato gatah
Niraharastritiyetha mase pandavanandana
163.16
ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा
न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्
Urdhvabahushchaturtham tu masamasmi sthitastada
Na cha me hiyate pranastadadbhutamivabhavat
163.17
चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते
वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपमुपागमत्
Chaturthe samabhikrante prathame divase gate
Varahasansthitam bhutam matsamipamupagamat
163.18
निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि
संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः
Nighnanprothena prithivim vilikhanshcharanairapi
Sammarjanjatharenorvim vivartanshcha muhurmuhuh
163.19
अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम्
धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा
Anu tasyaparam bhutam mahatkairatasansthitam
Dhanurbanasimatpraptam strigananugatam tada
163.20
ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
अताडयं शरेणाथ तद्भूतं लोमहर्षणम्
Tatoham dhanuradaya tathakshayyau maheshudhi
Atadayam sharenatha tadbhutam lomaharshanam
163.21
युगपत्तत्किरातश्च विकृष्य बलवद्धनुः
अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मे मनः
Yugapattatkiratashcha vikrishya balavaddhanuh
Abhyajaghne dridhataram kampayanniva me manah
163.22
स तु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः
मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया
Sa tu mamabravidrajanmama purvaparigrahah
Mrigayadharmamutsrijya kimartham taditastvaya
163.23
एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव
स वर्ष्मवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत
Esha te nishitairbanairdarpam hanmi sthiro bhava
Sa varshmavanmahakayastato mamabhyadhavata
163.24
ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः
तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्
Tato girimivatyarthamavrinonmam mahasharaih
Tam chaham sharavarshena mahata samavakiram
163.25
ततः शरैर्दीप्तमुखैः पत्रितैरनुमन्त्रितैः
प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम्
Tatah sharairdiptamukhaih patritairanumantritaih
Pratyavidhyamaham tam tu vajrairiva shilochchayam
163.26
तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा
तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्
Tasya tachchhatadha rupamabhavachcha sahasradha
Tani chasya sharirani sharairahamatadayam
163.27
पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत
अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः
Punastani sharirani ekibhutani bharata
Adrishyanta maharaja tanyaham vyadhamam punah
163.28
अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः
एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि
Anurbrihachchhira bhutva brihachchanushirah punah
Ekibhutastada rajansobhyavartata mam yudhi
163.29
यदाभिभवितुं बाणैर्नैव शक्नोमि तं रणे
ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ
Yadabhibhavitum banairnaiva shaknomi tam rane
Tatohamastramatishtham vayavyam bharatarshabha
163.30
न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत्
तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत्
Na chainamashakam hantum tadadbhutamivabhavat
Tasminpratihate chastre vismayo me mahanabhut
163.31
भूयश्चैव महाराज सविशेषमहं ततः
अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्
Bhuyashchaiva maharaja savisheshamaham tatah
Astrapugena mahata rane bhutamavakiram
163.32
स्थूणाकर्णमयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम्
शैलास्त्रमश्मवर्षं च समास्थायाहमभ्ययाम्
जग्रास प्रहसंस्तानि सर्वाण्यस्त्राणि मेऽनघ
Sthunakarnamayojalam sharavarsham sharolbanam
Shailastramashmavarsham cha samasthayahamabhyayam
Jagrasa prahasanstani sarvanyastrani menagha
163.33
तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रमहमादिशम्
ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयत
उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत
Teshu sarveshu shanteshu brahmastramahamadisham
Tatah prajvalitairbanaih sarvatah sopachiyata
Upachiyamanashcha maya mahastrena vyavardhata
163.34
ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा
क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतोऽभिविदीपितम्
Tatah santapito loko matprasutena tejasa
Kshanena hi dishah kham cha sarvatobhividipitam
163.35
तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत्
ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत्
Tadapyastram mahatejah kshanenaiva vyashatayat
Brahmastre tu hate rajanbhayam mam mahadavishat
163.36
ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत्
Tatoham dhanuradaya tathakshayyau maheshudhi
Sahasabhyahanam bhutam tanyapyastranyabhakshayat
163.37
हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च
मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत
Hateshvastreshu sarveshu bhakshiteshvayudheshu cha
Mama tasya cha bhutasya bahuyuddhamavartata
163.38
व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समाहतौ
अपातयच्च तद्भूतं निश्चेष्टो ह्यगमं महीम्
Vyayamam mushtibhih kritva talairapi samahatau
Apatayachcha tadbhutam nishcheshto hyagamam mahim
163.39
ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत
सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम्
Tatah prahasya tadbhutam tatraivantaradhiyata
Saha stribhirmaharaja pashyato medbhutopamam
163.40
एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः
दिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतमम्बरम्
Evam kritva sa bhagavanstatonyadrupamatmanah
Divyameva maharaja vasanodbhutamambaram
163.41
हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः
स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः
Hitva kiratarupam cha bhagavanstridasheshvarah
Svarupam divyamasthaya tasthau tatra maheshvarah
163.42
अदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः
उमासहायो हरिदृग्बहुरूपः पिनाकधृक्
Adrishyata tatah sakshadbhagavangovrishadhvajah
Umasahayo haridrigbahurupah pinakadhrik
163.43
स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्
शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप
Sa mamabhyetya samare tathaivabhimukham sthitam
Shulapanirathovacha tushtosmiti parantapa
163.44
ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ
प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत्
Tatastaddhanuradaya tunau chakshayyasayakau
Pradanmamaiva bhagavanvarayasveti chabravit
163.45
तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते
यत्ते मनोगतं वीर तद्ब्रूहि वितराम्यहम्
अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम्
Tushtosmi tava kaunteya bruhi kim karavani te
Yatte manogatam vira tadbruhi vitaramyaham
Amaratvamapahaya bruhi yatte manogatam
163.46
ततः प्राञ्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानसः
प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे
Tatah pranjalirevahamastreshu gatamanasah
Pranamya shirasa sharvam tato vachanamadade
163.47
भगवान्मे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम
अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित्
ददानीत्येव भगवानब्रवीत्त्र्यम्बकश्च माम्
Bhagavanme prasannashchedipsitoyam varo mama
Astranichchhamyaham gyatum yani deveshu kanichit
Dadanityeva bhagavanabravittryambakashcha mam
163.48
रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव
प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः
Raudramastram madiyam tvamupasthasyati pandava
Pradadau cha mama pritah sostram pashupatam prabhuh
163.49
उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम्
न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथंचन
Uvacha cha mahadevo dattva mestram sanatanam
Na prayojyam bhavedetanmanusheshu kathanchana
163.50
पीड्यमानेन बलवत्प्रयोज्यं ते धनंजय
अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः
Pidyamanena balavatprayojyam te dhananjaya
Astranam pratighate cha sarvathaiva prayojayeh
163.51
तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम्
मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे
Tadapratihatam divyam sarvastrapratishedhanam
Murtimanme sthitam parshve prasanne govrishadhvaje
163.52
उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्
दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः
Utsadanamamitranam parasenanikartanam
Durasadam dushprahasam suradanavarakshasaih
163.53
अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्
प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत
Anugyatastvaham tena tatraiva samupavisham
Prekshatashchaiva me devastatraivantaradhiyata