UtshovChapter 158
158.1
वैशंपायन उवाच
श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर्नाद्यमाना गिरेर्गुहाः
अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्रावुभावपि
Vaishampayana uvacha
Shrutva bahuvidhaih shabdairnadyamana girerguhah
Ajatashatruh kaunteyo madriputravubhavapi
158.2
धौम्यः कृष्णा च विप्राश्च सर्वे च सुहृदस्तथा
भीमसेनमपश्यन्तः सर्वे विमनसोऽभवन्
Dhaumyah krishna cha viprashcha sarve cha suhridastatha
Bhimasenamapashyantah sarve vimanasobhavan
158.3
द्रौपदीमार्ष्टिषेणाय प्रदाय तु महारथाः
सहिताः सायुधाः शूराः शैलमारुरुहुस्तदा
Draupadimarshtishenaya pradaya tu maharathah
Sahitah sayudhah shurah shailamaruruhustada
158.4
ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः
ददृशुस्ते महेष्वासा भीमसेनमरिंदमम्
Tatah samprapya shailagram vikshamana maharathah
Dadrishuste maheshvasa bhimasenamarindamam
158.5
स्फुरतश्च महाकायान्गतसत्त्वांश्च राक्षसान्
महाबलान्महाघोरान्भीमसेनेन पातितान्
Sphuratashcha mahakayangatasattvanshcha rakshasan
Mahabalanmahaghoranbhimasenena patitan
158.6
शुशुभे स महाबाहुर्गदाखड्गधनुर्धरः
निहत्य समरे सर्वान्दानवान्मघवानिव
Shushubhe sa mahabahurgadakhadgadhanurdharah
Nihatya samare sarvandanavanmaghavaniva
158.7
ततस्ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकोदरम्
तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम्
Tataste samatikramya parishvajya vrikodaram
Tatropavivishuh parthah prapta gatimanuttamam
158.8
तैश्चतुर्भिर्महेष्वासैर्गिरिशृङ्गमशोभत
लोकपालैर्महाभागैर्दिवं देववरैरिव
Taishchaturbhirmaheshvasairgirishringamashobhata
Lokapalairmahabhagairdivam devavarairiva
158.9
कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश्च निपातितान्
भ्राता भ्रातरमासीनमभ्यभाषत पाण्डवम्
Kuberasadanam drishtva rakshasanshcha nipatitan
Bhrata bhrataramasinamabhyabhashata pandavam
158.10
साहसाद्यदि वा मोहाद्भीम पापमिदं कृतम्
नैतत्ते सदृशं वीर मुनेरिव मृषावचः
Sahasadyadi va mohadbhima papamidam kritam
Naitatte sadrisham vira muneriva mrishavachah
158.11
राजद्विष्टं न कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः
त्रिदशानामिदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम्
Rajadvishtam na kartavyamiti dharmavido viduh
Tridashanamidam dvishtam bhimasena tvaya kritam
158.12
अर्थधर्मावनादृत्य यः पापे कुरुते मनः
कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम्
पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम्
Arthadharmavanadritya yah pape kurute manah
Karmanam partha papanam sa phalam vindate dhruvam
Punarevam na kartavyam mama chedichchhasi priyam
158.13
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरमच्युतम्
अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
विरराम महातेजास्तमेवार्थं विचिन्तयन्
Evamuktva sa dharmatma bhrata bhrataramachyutam
Arthatattvavibhagagyah kuntiputro yudhishthirah
Virarama mahatejastamevartham vichintayan
158.14
ततस्तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः
सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति
Tatastu hatashishta ye bhimasenena rakshasah
Sahitah pratyapadyanta kuberasadanam prati
158.15
ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम्
भीममार्तस्वरं चक्रुर्भीमसेनभयार्दिताः
Te javena mahavegah prapya vaishravanalayam
Bhimamartasvaram chakrurbhimasenabhayarditah
158.16
न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः
प्रकीर्णमूर्धजा राजन्यक्षाधिपतिमब्रुवन्
Nyastashastrayudhah shrantah shonitaktaparichchhadah
Prakirnamurdhaja rajanyakshadhipatimabruvan
158.17
गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः
राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः
Gadaparighanistrinshatomaraprasayodhinah
Rakshasa nihatah sarve tava deva purahsarah
158.18
प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर
एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः
Pramridya tarasa shailam manushena dhaneshvara
Ekena sahitah sankhye hatah krodhavasha ganah
158.19
प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप
शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः
Pravara rakshasendranam yakshanam cha dhanadhipa
Sherate nihata deva gatasattvah parasavah
158.20
लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस्ते सखा हतः
मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यदनन्तरम्
Labdhah shailo vayam mukta manimanste sakha hatah
Manushena kritam karma vidhatsva yadanantaram
158.21
स तच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः
कोपसंरक्तनयनः कथमित्यब्रवीद्वचः
Sa tachchhrutva tu sankruddhah sarvayakshaganadhipah
Kopasanraktanayanah kathamityabravidvachah
158.22
द्वितीयमपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः
चुक्रोध यक्षाधिपतिर्युज्यतामिति चाब्रवीत्
Dvitiyamaparadhyantam bhimam shrutva dhaneshvarah
Chukrodha yakshadhipatiryujyatamiti chabravit
158.23
अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम्
हयैः संयोजयामासुर्गान्धर्वैरुत्तमं रथम्
Athabhraghanasankasham girikutamivochchhritam
Hayaih sanyojayamasurgandharvairuttamam ratham
158.24
तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः
तेजोबलजवोपेता नानारत्नविभूषिताः
Tasya sarvagunopeta vimalaksha hayottamah
Tejobalajavopeta nanaratnavibhushitah
158.25
शोभमाना रथे युक्तास्तरिष्यन्त इवाशुगाः
हर्षयामासुरन्योन्यमिङ्गितैर्विजयावहैः
Shobhamana rathe yuktastarishyanta ivashugah
Harshayamasuranyonyamingitairvijayavahaih
158.26
स तमास्थाय भगवान्राजराजो महारथम्
प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः
Sa tamasthaya bhagavanrajarajo maharatham
Prayayau devagandharvaih stuyamano mahadyutih
158.27
तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम्
रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः
Tam prayantam mahatmanam sarvayakshadhanadhipam
Raktaksha hemasankasha mahakaya mahabalah
158.28
सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः
जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे
Sayudha baddhanistrinsha yaksha dashashatayutah
Javena mahata virah parivaryopatasthire
158.29
तं महान्तमुपायान्तं धनेश्वरमुपान्तिके
ददृशुर्हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम्
Tam mahantamupayantam dhaneshvaramupantike
Dadrishurhrishtaromanah pandavah priyadarshanam
158.30
कुबेरस्तु महासत्त्वान्पाण्डोः पुत्रान्महारथान्
आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान्दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्तदा
Kuberastu mahasattvanpandoh putranmaharathan
Attakarmukanistrinshandrishtva pritobhavattada
158.31
ते पक्षिण इवोत्पत्य गिरेः शृङ्गं महाजवाः
तस्थुस्तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरःसराः
Te pakshina ivotpatya gireh shringam mahajavah
Tasthustesham samabhyashe dhaneshvarapurahsarah
158.32
ततस्तं हृष्टमनसं पाण्डवान्प्रति भारत
समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारा व्यवस्थिताः
Tatastam hrishtamanasam pandavanprati bharata
Samikshya yakshagandharva nirvikara vyavasthitah
158.33
पाण्डवाश्च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम्
नकुलः सहदेवश्च धर्मपुत्रश्च धर्मवित्
Pandavashcha mahatmanah pranamya dhanadam prabhum
Nakulah sahadevashcha dharmaputrashcha dharmavit
158.34
अपराद्धमिवात्मानं मन्यमाना महारथाः
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम्
Aparaddhamivatmanam manyamana maharathah
Tasthuh pranjalayah sarve parivarya dhaneshvaram
158.35
शय्यासनवरं श्रीमत्पुष्पकं विश्वकर्मणा
विहितं चित्रपर्यन्तमातिष्ठत धनाधिपः
Shayyasanavaram shrimatpushpakam vishvakarmana
Vihitam chitraparyantamatishthata dhanadhipah
158.36
तमासीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः
उपोपविविशुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः
Tamasinam mahakayah shankukarna mahajavah
Upopavivishuryaksha rakshasashcha sahasrashah
158.37
शतशश्चापि गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः
परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम्
Shatashashchapi gandharvastathaivapsarasam ganah
Parivaryopatishthanta yatha devah shatakratum
158.38
काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद्भीमसेनः स्रजं शुभाम्
बाणखड्गधनुष्पाणिरुदैक्षत धनाधिपम्
Kanchanim shirasa bibhradbhimasenah srajam shubham
Banakhadgadhanushpanirudaikshata dhanadhipam
158.39
न भीर्भीमस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसैः
आसीत्तस्यामवस्थायां कुबेरमपि पश्यतः
Na bhirbhimasya na glanirvikshatasyapi rakshasaih
Asittasyamavasthayam kuberamapi pashyatah
158.40
आददानं शितान्बाणान्योद्धुकाममवस्थितम्
दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतमब्रवीन्नरवाहनः
Adadanam shitanbananyoddhukamamavasthitam
Drishtva bhimam dharmasutamabravinnaravahanah
158.41
विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम्
निर्भयश्चापि शैलाग्रे वस त्वं सह बन्धुभिः
Vidustvam sarvabhutani partha bhutahite ratam
Nirbhayashchapi shailagre vasa tvam saha bandhubhih
158.42
न च मन्युस्त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव
कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तमनुजस्तव
Na cha manyustvaya karyo bhimasenasya pandava
Kalenaite hatah purvam nimittamanujastava
158.43
व्रीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यदिदं कृतम्
दृष्टश्चापि सुरैः पूर्वं विनाशो यक्षरक्षसाम्
Vrida chatra na kartavya sahasam yadidam kritam
Drishtashchapi suraih purvam vinasho yaksharakshasam
158.44
न भीमसेने कोपो मे प्रीतोऽस्मि भरतर्षभ
कर्मणानेन भीमस्य मम तुष्टिरभूत्पुरा
Na bhimasene kopo me pritosmi bharatarshabha
Karmananena bhimasya mama tushtirabhutpura
158.45
एवमुक्त्वा तु राजानं भीमसेनमभाषत
नैतन्मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम
यदिदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवानसि
Evamuktva tu rajanam bhimasenamabhashata
Naitanmanasi me tata vartate kurusattama
Yadidam sahasam bhima krishnarthe kritavanasi
158.46
मामनादृत्य देवांश्च विनाशं यक्षरक्षसाम्
स्वबाहुबलमाश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस्त्वयि
शापादस्मि विनिर्मुक्तो घोरादद्य वृकोदर
Mamanadritya devanshcha vinasham yaksharakshasam
Svabahubalamashritya tenaham pritimanstvayi
Shapadasmi vinirmukto ghoradadya vrikodara
158.47
अहं पूर्वमगस्त्येन क्रुद्धेन परमर्षिणा
शप्तोऽपराधे कस्मिंश्चित्तस्यैषा निष्कृतिः कृता
Aham purvamagastyena kruddhena paramarshina
Shaptoparadhe kasminshchittasyaisha nishkritih krita
158.48
दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन
न तवात्रापराधोऽस्ति कथंचिदपि शत्रुहन्
Drishto hi mama sankleshah pura pandavanandana
Na tavatraparadhosti kathanchidapi shatruhan
158.49
युधिष्ठिर उवाच
कथं शप्तोऽसि भगवन्नगस्त्येन महात्मना
श्रोतुमिच्छाम्यहं देव तवैतच्छापकारणम्
Yudhishthira uvacha
Katham shaptosi bhagavannagastyena mahatmana
Shrotumichchhamyaham deva tavaitachchhapakaranam
158.50
इदं चाश्चर्यभूतं मे यत्क्रोधात्तस्य धीमतः
तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः
Idam chashcharyabhutam me yatkrodhattasya dhimatah
Tadaiva tvam na nirdagdhah sabalah sapadanugah
158.51
वैश्रवण उवाच
देवतानामभून्मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर
वृतस्तत्राहमगमं महापद्मशतैस्त्रिभिः
यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम्
Vaishravana uvacha
Devatanamabhunmantrah kushavatyam nareshvara
Vritastatrahamagamam mahapadmashataistribhih
Yakshanam ghorarupanam vividhayudhadharinam
158.52
अध्वन्यहमथापश्यमगस्त्यमृषिसत्तमम्
उग्रं तपस्तपस्यन्तं यमुनातीरमाश्रितम्
नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम्
Adhvanyahamathapashyamagastyamrishisattamam
Ugram tapastapasyantam yamunatiramashritam
Nanapakshiganakirnam pushpitadrumashobhitam
158.53
तमूर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम्
तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनमिवैधितम्
Tamurdhvabahum drishtva tu suryasyabhimukham sthitam
Tejorashim dipyamanam hutashanamivaidhitam
158.54
राक्षसाधिपतिः श्रीमान्मणिमान्नाम मे सखा
मौर्ख्यादज्ञानभावाच्च दर्पान्मोहाच्च भारत
न्यष्ठीवदाकाशगतो महर्षेस्तस्य मूर्धनि
Rakshasadhipatih shrimanmanimannama me sakha
Maurkhyadagyanabhavachcha darpanmohachcha bharata
Nyashthivadakashagato maharshestasya murdhani
158.55
स कोपान्मामुवाचेदं दिशः सर्वा दहन्निव
मामवज्ञाय दुष्टात्मा यस्मादेष सखा तव
Sa kopanmamuvachedam dishah sarva dahanniva
Mamavagyaya dushtatma yasmadesha sakha tava
158.56
धर्षणां कृतवानेतां पश्यतस्ते धनेश्वर
तस्मात्सहैभिः सैन्यैस्ते वधं प्राप्स्यति मानुषात्
Dharshanam kritavanetam pashyataste dhaneshvara
Tasmatsahaibhih sainyaiste vadham prapsyati manushat
158.57
त्वं चाप्येभिर्हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते
तमेव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसे
Tvam chapyebhirhataih sainyaih klesham prapsyasi durmate
Tameva manusham drishtva kilbishadvipramokshyase
158.58
सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम्
न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ तेऽऽज्ञां करिष्यति
Sainyanam tu tavaitesham putrapautrabalanvitam
Na shapam prapsyate ghoram gachchha tegyam karishyati
158.59
एष शापो मया प्राप्तः प्राक्तस्मादृषिसत्तमात्
स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः
Esha shapo maya praptah praktasmadrishisattamat
Sa bhimena maharaja bhratra tava vimokshitah