UtshovChapter 154
154.1
वैशंपायन उवाच
ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतस्तत्र पाण्डवान्
गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजेऽपि च
Vaishampayana uvacha
Tatastanparivishvastanvasatastatra pandavan
Gateshu teshu rakshahsu bhimasenatmajepi cha
154.2
रहितान्भीमसेनेन कदाचित्तान्यदृच्छया
जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः
Rahitanbhimasenena kadachittanyadrichchhaya
Jahara dharmarajanam yamau krishnam cha rakshasah
154.3
ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः
इति ब्रुवन्पाण्डवेयान्पर्युपास्ते स्म नित्यदा
Brahmano mantrakushalah sarvastreshvastravittamah
Iti bruvanpandaveyanparyupaste sma nityada
154.4
परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि च
अन्तरं समभिप्रेप्सुर्नाम्ना ख्यातो जटासुरः
Parikshamanah parthanam kalapani dhanunshi cha
Antaram samabhiprepsurnamna khyato jatasurah
154.5
स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिंदमे
अन्यद्रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत्
Sa bhimasene nishkrante mrigayarthamarindame
Anyadrupam samasthaya vikritam bhairavam mahat
154.6
गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य च
प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन्गृहीत्वा च पाण्डवान्
Grihitva sarvashastrani draupadim parigrihya cha
Pratishthata sa dushtatma tringrihitva cha pandavan
154.7
सहदेवस्तु यत्नेन ततोऽपक्रम्य पाण्डवः
आक्रन्दद्भीमसेनं वै येन यातो महाबलः
Sahadevastu yatnena tatopakramya pandavah
Akrandadbhimasenam vai yena yato mahabalah
154.8
तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः
धर्मस्ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे
Tamabraviddharmarajo hriyamano yudhishthirah
Dharmaste hiyate mudha na chainam samavekshase
154.9
येऽन्ये केचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपि
गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा
मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमुपजीवसि
Yenye kechinmanushyeshu tiryagyonigata api
Gandharvayaksharakshansi vayansi pashavastatha
Manushyanupajivanti tatastvamupajivasi
154.10
समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यते
इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः
पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि
Samriddhya hyasya lokasya loko yushmakamridhyate
Imam cha lokam shochantamanushochanti devatah
Pujyamanashcha vardhante havyakavyairyathavidhi
154.11
वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस
राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम्
Vayam rashtrasya goptaro rakshitarashcha rakshasa
Rashtrasyarakshyamanasya kuto bhutih kutah sukham
154.12
न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि
अणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन
Na cha rajavamantavyo rakshasa jatvanagasi
Anurapyapacharashcha nastyasmakam narashana
154.13
द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित्
येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः
Drogdhavyam na cha mitreshu na vishvasteshu karhichit
Yesham channani bhunjita yatra cha syatpratishrayah
154.14
स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः
भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्माञ्जिहीर्षसि
Sa tvam pratishrayesmakam pujyamanah sukhoshitah
Bhuktva channani dushpragya kathamasmanjihirshasi
154.15
एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः
वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि
Evameva vrithacharo vrithavriddho vrithamatih
Vrithamaranamarhastvam vrithadya na bhavishyasi
154.16
अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितः
प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर
Atha cheddushtabuddhistvam sarvairdharmairvivarjitah
Pradaya shastranyasmakam yuddhena draupadim hara
154.17
अथ चेत्त्वमविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि
अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम्
Atha chettvamavigyaya idam karma karishyasi
Adharmam chapyakirtim cha loke prapsyasi kevalam
154.18
एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम्
विषमेतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया
Etamadya paramrishya striyam rakshasa manushim
Vishametatsamalodya kumbhena prashitam tvaya
154.19
ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यत
स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत्
Tato yudhishthirastasya bharikah samapadyata
Sa tu bharabhibhutatma na tatha shighragobhavat
154.20
अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः
मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद्गतिरस्य मया हृता
Athabraviddraupadim cha nakulam cha yudhishthirah
Ma bhaishta rakshasanmudhadgatirasya maya hrita
154.21
नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः
अस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते न भविष्यति राक्षसः
Natidure mahabahurbhavita pavanatmajah
Asminmuhurte samprapte na bhavishyati rakshasah
154.22
सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम्
उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
Sahadevastu tam drishtva rakshasam mudhachetasam
Uvacha vachanam rajankuntiputram yudhishthiram
154.23
राजन्किं नाम तत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम्
यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा
Rajankim nama tatkrityam kshatriyasyastyatodhikam
Yadyuddhebhimukhah prananstyajechchhatrunjayeta va
154.24
एष चास्मान्वयं चैनं युध्यमानाः परंतप
सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप
Esha chasmanvayam chainam yudhyamanah parantapa
Sudayema mahabaho deshakalo hyayam nripa
154.25
क्षत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रम
जयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम्
Kshatradharmasya sampraptah kalah satyaparakrama
Jayantah patyamana va praptumarhama sadgatim
154.26
राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद्यदि
नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोऽस्मीति भारत
Rakshase jivamanedya ravirastamiyadyadi
Naham bruyam punarjatu kshatriyosmiti bharata
154.27
भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोऽस्मि पाण्डवः
हत्वा वा मां नयस्वैनान्हतो वाद्येह स्वप्स्यसि
Bho bho rakshasa tishthasva sahadevosmi pandavah
Hatva va mam nayasvainanhato vadyeha svapsyasi
154.28
तथैव तस्मिन्ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छया
प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः
Tathaiva tasminbruvati bhimaseno yadrichchhaya
Pradrishyata mahabahuh savajra iva vasavah
154.29
सोऽपश्यद्भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम्
क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा
Sopashyadbhratarau tatra draupadim cha yashasvinim
Kshitistham sahadevam cha kshipantam rakshasam tada
154.30
मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम्
भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम्
Margachcha rakshasam mudham kalopahatachetasam
Bhramantam tatra tatraiva daivena vinivaritam
154.31
भ्रातॄंस्तान्ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदीं च महाबलः
क्रोधमाहारयद्भीमो राक्षसं चेदमब्रवीत्
Bhratrinstanhriyato drishtva draupadim cha mahabalah
Krodhamaharayadbhimo rakshasam chedamabravit
154.32
विज्ञातोऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणे
आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोऽसि न हतस्तदा
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम्
Vigyatosi maya purvam cheshtanshastraparikshane
Astha tu tvayi me nasti yatosi na hatastada
Brahmarupapratichchhanno na no vadasi chapriyam
154.33
प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम्
अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्यामनागसम्
राक्षसं मन्यमानोऽपि यो हन्यान्नरकं व्रजेत्
Priyeshu charamanam tvam na chaivapriyakarinam
Atithim brahmarupam cha katham hanyamanagasam
Rakshasam manyamanopi yo hanyannarakam vrajet
154.34
अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यते
नूनमद्यासि संपक्वो यथा ते मतिरीदृशी
दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा
Apakvasya cha kalena vadhastava na vidyate
Nunamadyasi sampakvo yatha te matiridrishi
Datta krishnapaharane kalenadbhutakarmana
154.35
बडिशोऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः
मत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मेऽद्य गमिष्यसि
Badishoyam tvaya grastah kalasutrena lambitah
Matsyombhasiva syutasyah katham medya gamishyasi
154.36
यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते
न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः
Yam chasi prasthito desham manah purvam gatam cha te
Na tam gantasi gantasi margam bakahidimbayoh
154.37
एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः
भीत उत्सृज्य तान्सर्वान्युद्धाय समुपस्थितः
Evamuktastu bhimena rakshasah kalachoditah
Bhita utsrijya tansarvanyuddhaya samupasthitah
154.38
अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात्प्रस्फुरिताधरः
न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम्
Abravichcha punarbhimam roshatprasphuritadharah
Na me mudha dishah papa tvadartham me vilambanam
154.39
श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे
तेषामद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम्
Shruta me rakshasa ye ye tvaya vinihata rane
Teshamadya karishyami tavasrenodakakriyam
154.40
एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन्
स्मयमान इव क्रोधात्साक्षात्कालान्तकोपमः
बाहुसंरम्भमेवेच्छन्नभिदुद्राव राक्षसम्
Evamuktastato bhimah srikkini parisanlihan
Smayamana iva krodhatsakshatkalantakopamah
Bahusanrambhamevechchhannabhidudrava rakshasam
154.41
राक्षसोऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनमवस्थितम्
अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा
Rakshasopi tada bhimam yuddharthinamavasthitam
Abhidudrava sanrabdho balo vajradharam yatha
154.42
वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे
माद्रीपुत्रावभिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम्
Vartamane tada tabhyam bahuyuddhe sudarune
Madriputravabhikruddhavubhavapyabhyadhavatam
154.43
न्यवारयत्तौ प्रहसन्कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
शक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत्
Nyavarayattau prahasankuntiputro vrikodarah
Shaktoham rakshasasyeti prekshadhvamiti chabravit
154.44
आत्मना भ्रातृभिश्चाहं धर्मेण सुकृतेन च
इष्टेन च शपे राजन्सूदयिष्यामि राक्षसम्
Atmana bhratribhishchaham dharmena sukritena cha
Ishtena cha shape rajansudayishyami rakshasam
154.45
इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम्
बाहुभिः समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ
Ityevamuktva tau virau spardhamanau parasparam
Bahubhih samasajjetamubhau rakshovrikodarau
154.46
तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोः
अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव
Tayorasitsampraharah kruddhayorbhimarakshasoh
Amrishyamanayoh sankhye devadanavayoriva
154.47
आरुज्यारुज्य तौ वृक्षानन्योन्यमभिजघ्नतुः
जीमूताविव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ
Arujyarujya tau vrikshananyonyamabhijaghnatuh
Jimutaviva gharmante vinadantau mahabalau
154.48
बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौ
अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ
Babhanjaturmahavrikshanurubhirbalinam varau
Anyonyenabhisanrabdhau parasparajayaishinau
154.49
तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्
वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः
Tadvrikshayuddhamabhavanmahiruhavinashanam
Valisugrivayorbhratroh pureva kapisinhayoh
154.50
आविध्याविध्य तौ वृक्षान्मुहूर्तमितरेतरम्
ताडयामासतुरुभौ विनदन्तौ मुहुर्मुहुः
Avidhyavidhya tau vrikshanmuhurtamitaretaram
Tadayamasaturubhau vinadantau muhurmuhuh
154.51
तस्मिन्देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः
पुञ्जीकृताश्च शतशः परस्परवधेप्सया
Tasmindeshe yada vrikshah sarva eva nipatitah
Punjikritashcha shatashah parasparavadhepsaya
154.52
तदा शिलाः समादाय मुहूर्तमिव भारत
महाभ्रैरिव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ
Tada shilah samadaya muhurtamiva bharata
Mahabhrairiva shailendrau yuyudhate mahabalau
154.53
उग्राभिरुग्ररूपाभिर्बृहतीभिः परस्परम्
वज्रैरिव महावेगैराजघ्नतुरमर्षणौ
Ugrabhirugrarupabhirbrihatibhih parasparam
Vajrairiva mahavegairajaghnaturamarshanau
154.54
अभिहत्य च भूयस्तावन्योन्यं बलदर्पितौ
भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव
Abhihatya cha bhuyastavanyonyam baladarpitau
Bhujabhyam parigrihyatha chakarshate gajaviva
154.55
मुष्टिभिश्च महाघोरैरन्योन्यमभिपेततुः
तयोश्चटचटाशब्दो बभूव सुमहात्मनोः
Mushtibhishcha mahaghorairanyonyamabhipetatuh
Tayoshchatachatashabdo babhuva sumahatmanoh
154.56
ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षमिवोरगम्
वेगेनाभ्यहनद्भीमो राक्षसस्य शिरोधराम्
Tatah sanhritya mushtim tu panchashirshamivoragam
Vegenabhyahanadbhimo rakshasasya shirodharam
154.57
ततः श्रान्तं तु तद्रक्षो भीमसेनभुजाहतम्
सुपरिश्रान्तमालक्ष्य भीमसेनोऽभ्यवर्तत
Tatah shrantam tu tadraksho bhimasenabhujahatam
Suparishrantamalakshya bhimasenobhyavartata
154.58
तत एनं महाबाहुर्बाहुभ्याममरोपमः
समुत्क्षिप्य बलाद्भीमो निष्पिपेष महीतले
Tata enam mahabahurbahubhyamamaropamah
Samutkshipya baladbhimo nishpipesha mahitale
154.59
तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवः
अरत्निना चाभिहत्य शिरः कायादपाहरत्
Tasya gatrani sarvani churnayamasa pandavah
Aratnina chabhihatya shirah kayadapaharat
154.60
संदष्टोष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृन्तादिव च्युतम्
जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धृतम्
पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम्
Sandashtoshtham vivrittaksham phalam vrintadiva chyutam
Jatasurasya tu shiro bhimasenabaladdhritam
Papata rudhiradigdham sandashtadashanachchhadam
154.61
तं निहत्य महेष्वासो युधिष्ठिरमुपागमत्
स्तूयमानो द्विजाग्र्यैस्तैर्मरुद्भिरिव वासवः
Tam nihatya maheshvaso yudhishthiramupagamat
Stuyamano dvijagryaistairmarudbhiriva vasavah