UtshovChapter 149
149.1
भीम उवाच
पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन
यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना
Bhima uvacha
Purvarupamadrishtva te na yasyami kathanchana
Yadi tehamanugrahyo darshayatmanamatmana
149.2
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने
Vaishampayana uvacha
Evamuktastu bhimena smitam kritva plavangamah
Tadrupam darshayamasa yadvai sagaralanghane
149.3
भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः
देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः
Bhratuh priyamabhipsanvai chakara sumahadvapuh
Dehastasya tatotiva vardhatyayamavistaraih
149.4
तद्रूपं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः
गिरेश्चोच्छ्रयमागम्य तस्थौ तत्र स वानरः
Tadrupam kadalishandam chhadayannamitadyutih
Gireshchochchhrayamagamya tasthau tatra sa vanarah
149.5
समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः
ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः
दीर्घलाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः
Samuchchhritamahakayo dvitiya iva parvatah
Tamrekshanastikshnadanshtro bhrikutikritalochanah
Dirghalangulamavidhya disho vyapya sthitah kapih
149.6
तद्रूपं महदालक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः
विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः
Tadrupam mahadalakshya bhratuh kauravanandanah
Visismiye tada bhimo jahrishe cha punah punah
149.7
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम्
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत्
Tamarkamiva tejobhih sauvarnamiva parvatam
Pradiptamiva chakasham drishtva bhimo nyamilayat
149.8
आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव
एतावदिह शक्तस्त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ
Ababhashe cha hanumanbhimasenam smayanniva
Etavadiha shaktastvam rupam drashtum mamanagha
149.9
वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम्
भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा
Vardheham chapyato bhuyo yavanme manasepsitam
Bhima shatrushu chatyartham vardhate murtirojasa
149.10
तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम्
दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः
Tadadbhutam maharaudram vindhyamandarasannibham
Drishtva hanumato varshma sambhrantah pavanatmajah
149.11
प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः
कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम्
Pratyuvacha tato bhimah samprahrishtatanuruhah
Kritanjaliradinatma hanumantamavasthitam
149.12
दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो
संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना
Drishtam pramanam vipulam sharirasyasya te vibho
Sanharasva mahavirya svayamatmanamatmana
149.13
न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम्
अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम्
Na hi shaknomi tvam drashtum divakaramivoditam
Aprameyamanadhrishyam mainakamiva parvatam
149.14
विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै
यद्रामस्त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणमभ्यगात्
Vismayashchaiva me vira sumahanmanasodya vai
Yadramastvayi parshvasthe svayam ravanamabhyagat
149.15
त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम्
स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमोजसा
Tvameva shaktastam lankam sayodham sahavahanam
Svabahubalamashritya vinashayitumojasa
149.16
न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते
तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि
Na hi te kinchidaprapyam marutatmaja vidyate
Tava naikasya paryapto ravanah sagano yudhi
149.17
एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगर्षभः
प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा
Evamuktastu bhimena hanumanplavagarshabhah
Pratyuvacha tato vakyam snigdhagambhiraya gira
149.18
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत
भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः
Evametanmahabaho yatha vadasi bharata
Bhimasena na paryapto mamasau rakshasadhamah
149.19
मया तु तस्मिन्निहते रावणे लोककण्टके
कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्
Maya tu tasminnihate ravane lokakantake
Kirtirnashyedraghavasya tata etadupekshitam
149.20
तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम्
आनीता स्वपुरं सीता लोके कीर्तिश्च स्थापिता
Tena virena hatva tu saganam rakshasadhipam
Anita svapuram sita loke kirtishcha sthapita
149.21
तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः
अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः
Tadgachchha vipulapragya bhratuh priyahite ratah
Arishtam kshemamadhvanam vayuna parirakshitah
149.22
एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते
द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः
Esha panthah kurushreshtha saugandhikavanaya te
Drakshyase dhanadodyanam rakshitam yaksharakshasaih
149.23
न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम्
दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः
Na cha te tarasa karyah kusumavachayah svayam
Daivatani hi manyani purushena visheshatah
149.24
बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ
दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत
Balihomanamaskarairmantraishcha bharatarshabha
Daivatani prasadam hi bhaktya kurvanti bharata
149.25
मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्ममनुपालय
स्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च
Ma tata sahasam karshih svadharmamanupalaya
Svadharmasthah param dharmam budhyasvagamayasva cha
149.26
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च
धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि
Na hi dharmamavigyaya vriddhananupasevya cha
Dharmo vai veditum shakyo brihaspatisamairapi
149.27
अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः
विज्ञातव्यो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः
Adharmo yatra dharmakhyo dharmashchadharmasangyitah
Vigyatavyo vibhagena yatra muhyantyabuddhayah
149.28
आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः
वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः
Acharasambhavo dharmo dharmadvedah samutthitah
Vedairyagyah samutpanna yagyairdevah pratishthitah
149.29
वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः
बृहस्पत्युशनोक्तैश्च नयैर्धार्यन्ति मानवाः
Vedacharavidhanoktairyagyairdharyanti devatah
Brihaspatyushanoktaishcha nayairdharyanti manavah
149.30
पण्याकरवणिज्याभिः कृष्याथो योनिपोषणैः
वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः
Panyakaravanijyabhih krishyatho yoniposhanaih
Vartaya dharyate sarvam dharmairetairdvijatibhih
149.31
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्
ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते
Trayi varta dandanitistisro vidya vijanatam
Tabhih samyakprayuktabhirlokayatra vidhiyate
149.32
सा चेद्धर्मक्रिया न स्यात्त्रयीधर्ममृते भुवि
दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत्
Sa cheddharmakriya na syattrayidharmamrite bhuvi
Dandanitimrite chapi nirmaryadamidam bhavet
149.33
वार्ताधर्मे ह्यवर्तन्त्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः
सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः
Vartadharme hyavartantyo vinashyeyurimah prajah
Supravrittaistribhirhyetairdharmaih suyanti vai prajah
149.34
द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णिकः
यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः
Dvijanamamritam dharmo hyekashchaivaikavarnikah
Yagyadhyayanadanani trayah sadharanah smritah
149.35
याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः
पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम्
Yajanadhyapane chobhe brahmananam pratigrahah
Palanam kshatriyanam vai vaishyadharmashcha poshanam
149.36
शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते
भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिनाम्
Shushrusha tu dvijatinam shudranam dharma uchyate
Bhaikshahomavratairhinastathaiva guruvasinam
149.37
क्षत्रधर्मोऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम्
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः
Kshatradharmotra kaunteya tava dharmabhirakshanam
Svadharmam pratipadyasva vinito niyatendriyah
149.38
वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः
सुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते
Vriddhaih sammantrya sadbhishcha buddhimadbhih shrutanvitaih
Susthitah shasti dandena vyasani paribhuyate
149.39
निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता
Nigrahanugrahaih samyagyada raja pravartate
Tada bhavati lokasya maryada suvyavasthita
149.40
तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च
नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा
Tasmaddeshe cha durge cha shatrumitrabaleshu cha
Nityam charena boddhavyam sthanam vriddhih kshayastatha
149.41
राज्ञामुपायाश्चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः
निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम्
Ragyamupayashchatvaro buddhimantrah parakramah
Nigrahanugrahau chaiva dakshyam tatkaryasadhanam
149.42
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च
साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः
Samna danena bhedena dandenopekshanena cha
Sadhaniyani karyani samasavyasayogatah
149.43
मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश्च भरतर्षभ
सुमन्त्रितैर्नयैः सिद्धिस्तद्विदैः सह मन्त्रयेत्
Mantramula nayah sarve charashcha bharatarshabha
Sumantritairnayaih siddhistadvidaih saha mantrayet
149.44
स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा
न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम्
Striya mudhena lubdhena balena laghuna tatha
Na mantrayeta guhyani yeshu chonmadalakshanam
149.45
मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्
स्निग्धैश्च नीतिविन्यासान्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत्
Mantrayetsaha vidvadbhih shaktaih karmani karayet
Snigdhaishcha nitivinyasanmurkhansarvatra varjayet
149.46
धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान्
स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु
Dharmikandharmakaryeshu arthakaryeshu panditan
Strishu klibanniyunjita krurankrureshu karmasu
149.47
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा
बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्
Svebhyashchaiva parebhyashcha karyakaryasamudbhava
Buddhih karmasu vigyeya ripunam cha balabalam
149.48
बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुपरिग्रहम्
निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्
Buddhya supratipanneshu kuryatsadhuparigraham
Nigraham chapyashishteshu nirmaryadeshu karayet
149.49
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता
Nigrahe pragrahe samyagyada raja pravartate
Tada bhavati lokasya maryada suvyavasthita
149.50
एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः
तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय
Esha te vihitah partha ghoro dharmo duranvayah
Tam svadharmavibhagena vinayasthonupalaya
149.51
तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम्
दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम्
Tapodharmadamejyabhirvipra yanti yatha divam
Danatithyakriyadharmairyanti vaishyashcha sadgatim
149.52
क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः
सम्यक्प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः
अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम्
Kshatram yati tatha svargam bhuvi nigrahapalanaih
Samyakpraniya dandam hi kamadveshavivarjitah
Alubdha vigatakrodhah satam yanti salokatam