UtshovChapter 148
148.1
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम्
Vaishampayana uvacha
Evamukto mahabahurbhimasenah pratapavan
Pranipatya tatah pritya bhrataram hrishtamanasah
Uvacha shlakshnaya vacha hanumantam kapishvaram
148.2
मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम्
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात्
Maya dhanyataro nasti yadaryam drishtavanaham
Anugraho me sumahanstriptishcha tava darshanat
148.3
एवं तु कृतमिच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम
यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम्
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम्
Evam tu kritamichchhami tvayaryadya priyam mama
Yatte tadasitplavatah sagaram makaralayam
Rupamapratimam vira tadichchhami nirikshitum
148.4
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः
एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्
Evam tushto bhavishyami shraddhasyami cha te vachah
Evamuktah sa tejasvi prahasya harirabravit
148.5
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित्
कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम्
Na tachchhakyam tvaya drashtum rupam nanyena kenachit
Kalavastha tada hyanya vartate sa na sampratam
148.6
अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरेऽपरः
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे
Anyah kritayuge kalastretayam dvapareparah
Ayam pradhvansanah kalo nadya tadrupamasti me
148.7
भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च
Bhumirnadyo nagah shailah siddha deva maharshayah
Kalam samanuvartante yatha bhava yuge yuge
Balavarshmaprabhava hi prahiyantyudbhavanti cha
148.8
तदलं तव तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः
Tadalam tava tadrupam drashtum kurukulodvaha
Yugam samanuvartami kalo hi duratikramah
148.9
भीम उवाच
युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे
धर्मकामार्थभावांश्च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ
Bhima uvacha
Yugasankhyam samachakshva acharam cha yuge yuge
Dharmakamarthabhavanshcha varshma viryam bhavabhavau
148.10
हनूमानुवाच
कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः
कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे
Hanumanuvacha
Kritam nama yugam tata yatra dharmah sanatanah
Kritameva na kartavyam tasminkale yugottame
148.11
न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः
ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्
Na tatra dharmah sidanti na kshiyante cha vai prajah
Tatah kritayugam nama kalena gunatam gatam
148.12
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः
नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः
Devadanavagandharvayaksharakshasapannagah
Nasankritayuge tata tada na krayavikrayah
148.13
न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी
अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च
Na samayajurigvarnah kriya nasichcha manavi
Abhidhyaya phalam tatra dharmah sannyasa eva cha
148.14
न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः
नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम्
Na tasminyugasansarge vyadhayo nendriyakshayah
Nasuya napi ruditam na darpo napi paishunam
148.15
न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम्
न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः
Na vigrahah kutastandri na dvesho napi vaikritam
Na bhayam na cha santapo na chershya na cha matsarah
148.16
ततः परमकं ब्रह्म या गतिर्योगिनां परा
आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा
Tatah paramakam brahma ya gatiryoginam para
Atma cha sarvabhutanam shuklo narayanastada
148.17
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः
कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः
Brahmanah kshatriya vaishyah shudrashcha kritalakshanah
Krite yuge samabhavansvakarmaniratah prajah
148.18
समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम्
तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन्
Samashramam samacharam samagyanamatibalam
Tada hi samakarmano varna dharmanavapnuvan
148.19
एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः
पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः
Ekavedasamayukta ekamantravidhikriyah
Prithagdharmastvekaveda dharmamekamanuvratah
148.20
चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना
अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम्
Chaturashramyayuktena karmana kalayogina
Akamaphalasanyogatprapnuvanti param gatim
148.21
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः
कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः
Atmayogasamayukto dharmoyam kritalakshanah
Krite yuge chatushpadashchaturvarnyasya shashvatah
148.22
एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम्
त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन्सत्रं प्रवर्तते
Etatkritayugam nama traigunyaparivarjitam
Tretamapi nibodha tvam yasminsatram pravartate
148.23
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः
सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः
Padena hrasate dharmo raktatam yati chachyutah
Satyapravrittashcha narah kriyadharmaparayanah
148.24
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः
Tato yagyah pravartante dharmashcha vividhah kriyah
Tretayam bhavasankalpah kriyadanaphalodayah
148.25
प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगेऽभवन्
Prachalanti na vai dharmattapodanaparayanah
Svadharmasthah kriyavanto janastretayugebhavan
148.26
द्वापरेऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते
विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च
Dvaparepi yuge dharmo dvibhagonah pravartate
Vishnurvai pitatam yati chaturdha veda eva cha
148.27
ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे
Tatonye cha chaturvedastrivedashcha tathapare
Dvivedashchaikavedashchapyanrichashcha tathapare
148.28
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा
Evam shastreshu bhinneshu bahudha niyate kriya
Tapodanapravritta cha rajasi bhavati praja
148.29
एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः
सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः
Ekavedasya chagyanadvedaste bahavah kritah
Satyasya cheha vibhranshatsatye kashchidavasthitah
148.30
सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन्
कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः
Satyatprachyavamananam vyadhayo bahavobhavan
Kamashchopadravashchaiva tada daivatakaritah
148.31
यैरर्द्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे
Yairardyamanah subhrisham tapastapyanti manavah
Kamakamah svargakama yagyanstanvanti chapare
148.32
एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः
Evam dvaparamasadya prajah kshiyantyadharmatah
Padenaikena kaunteya dharmah kaliyuge sthitah
148.33
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा
Tamasam yugamasadya krishno bhavati keshavah
Vedacharah prashamyanti dharmayagyakriyastatha
148.34
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा
उपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा
Itayo vyadhayastandri doshah krodhadayastatha
Upadravashcha vartante adhayo vyadhayastatha
148.35
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः
Yugeshvavartamaneshu dharmo vyavartate punah
Dharme vyavartamane tu loko vyavartate punah
148.36
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते
Loke kshine kshayam yanti bhava lokapravartakah
Yugakshayakrita dharmah prarthanani vikurvate
148.37
एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते
युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः
Etatkaliyugam nama achiradyatpravartate
Yuganuvartanam tvetatkurvanti chirajivinah
148.38
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः
Yachcha te matparigyane kautuhalamarindama
Anarthakeshu ko bhavah purushasya vijanatah
148.39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम्
Etatte sarvamakhyatam yanmam tvam pariprichchhasi
Yugasankhyam mahabaho svasti prapnuhi gamyatam