UtshovChapter 147
147.1
वैशंपायन उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः
भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्शनः
Vaishampayana uvacha
Etachchhrutva vachastasya vanarendrasya dhimatah
Bhimasenastada virah provachamitrakarshanah
147.2
को भवान्किंनिमित्तं वा वानरं वपुराश्रितः
ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वानुपृच्छति
Ko bhavankinnimittam va vanaram vapurashritah
Brahmananantaro varnah kshatriyastvanuprichchhati
147.3
कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः
पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः
Kauravah somavanshiyah kuntya garbhena dharitah
Pandavo vayutanayo bhimasena iti shrutah
147.4
स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत्
हनूमान्वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत
Sa vakyam bhimasenasya smitena pratigrihya tat
Hanumanvayutanayo vayuputramabhashata
147.5
वानरोऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथेप्सितम्
साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्
Vanaroham na te margam pradasyami yathepsitam
Sadhu gachchha nivartasva ma tvam prapsyasi vaishasam
147.6
भीम उवाच
वैशसं वास्तु यद्वान्यन्न त्वा पृच्छामि वानर
प्रयच्छोत्तिष्ठ मार्गं मे मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्
Bhima uvacha
Vaishasam vastu yadvanyanna tva prichchhami vanara
Prayachchhottishtha margam me ma tvam prapsyasi vaishasam
147.7
हनूमानुवाच
नास्ति शक्तिर्ममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो ह्यहम्
यद्यवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम्
Hanumanuvacha
Nasti shaktirmamotthatum vyadhina kleshito hyaham
Yadyavashyam prayatavyam langhayitva prayahi mam
147.8
भीम उवाच
निर्गुणः परमात्मेति देहं ते व्याप्य तिष्ठति
तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये
Bhima uvacha
Nirgunah paramatmeti deham te vyapya tishthati
Tamaham gyanavigyeyam navamanye na langhaye
147.9
यद्यागमैर्न विन्देयं तमहं भूतभावनम्
क्रमेयं त्वां गिरिं चेमं हनूमानिव सागरम्
Yadyagamairna vindeyam tamaham bhutabhavanam
Krameyam tvam girim chemam hanumaniva sagaram
147.10
हनूमानुवाच
क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते
Hanumanuvacha
Ka esha hanumannama sagaro yena langhitah
Prichchhami tva kurushreshtha kathyatam yadi shakyate
147.11
भीम उवाच
भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः
रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुंगवः
Bhima uvacha
Bhrata mama gunashlaghyo buddhisattvabalanvitah
Ramayanetivikhyatah shuro vanarapungavah
147.12
रामपत्नीकृते येन शतयोजनमायतः
सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः
Ramapatnikrite yena shatayojanamayatah
Sagarah plavagendrena kramenaikena langhitah
147.13
स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा
बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे
Sa me bhrata mahaviryastulyoham tasya tejasa
Bale parakrame yuddhe shaktoham tava nigrahe
147.14
उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम्
मच्छासनमकुर्वाणं मा त्वा नेष्ये यमक्षयम्
Uttishtha dehi me margam pashya va medya paurusham
Machchhasanamakurvanam ma tva neshye yamakshayam
147.15
वैशंपायन उवाच
विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम्
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Vigyaya tam balonmattam bahuviryena garvitam
Hridayenavahasyainam hanumanvakyamabravit
147.16
प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ
ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम्
Prasida nasti me shaktirutthatum jarayanagha
Mamanukampaya tvetatpuchchhamutsarya gamyatam
147.17
सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना
न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः
Savagyamatha vamena smayanjagraha panina
Na chashakachchalayitum bhimah puchchham mahakapeh
147.18
उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम्
नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः
Uchchikshepa punardorbhyamindrayudhamivochchhritam
Noddhartumashakadbhimo dorbhyamapi mahabalah
147.19
उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः
स्विन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक ह
Utkshiptabhrurvivrittakshah sanhatabhrukutimukhah
Svinnagatrobhavadbhimo na choddhartum shashaka ha
147.20
यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुतः
कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडादधोमुखः
Yatnavanapi tu shrimanllanguloddharanoddhutah
Kapeh parshvagato bhimastasthau vridadadhomukhah
147.21
प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम
Pranipatya cha kaunteyah pranjalirvakyamabravit
Prasida kapishardula duruktam kshamyatam mama
147.22
सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः
पृष्टः सन्कामया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक्
Siddho va yadi va devo gandharvo vatha guhyakah
Prishtah sankamaya bruhi kastvam vanararupadhrik
147.23
हनूमानुवाच
यत्ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम
तत्सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन
Hanumanuvacha
Yatte mama parigyane kautuhalamarindama
Tatsarvamakhilena tvam shrinu pandavanandana
147.24
अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः
Aham kesarinah kshetre vayuna jagadayusha
Jatah kamalapatraksha hanumannama vanarah
147.25
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्
सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः
Suryaputram cha sugrivam shakraputram cha valinam
Sarvavanararajanau sarvavanarayuthapah
147.26
उपतस्थुर्महावीर्या मम चामित्रकर्शन
सुग्रीवेणाभवत्प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा
Upatasthurmahavirya mama chamitrakarshana
Sugrivenabhavatpritiranilasyagnina yatha
147.27
निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच्चिरम्
Nikritah sa tato bhratra kasminshchitkaranantare
Rishyamuke maya sardham sugrivo nyavasachchiram
147.28
अथ दाशरथिर्वीरो रामो नाम महाबलः
विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधामिमाम्
Atha dasharathirviro ramo nama mahabalah
Vishnurmanusharupena chachara vasudhamimam
147.29
स पितुः प्रियमन्विच्छन्सहभार्यः सहानुजः
सधनुर्धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रितः
Sa pituh priyamanvichchhansahabharyah sahanujah
Sadhanurdhanvinam shreshtho dandakaranyamashritah
147.30
तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात्
वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम्
Tasya bharya janasthanadravanena hrita balat
Vanchayitva mahabuddhim mrigarupena raghavam
147.31
हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन्स राघवः
दृष्टवाञ्शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम्
Hritadarah saha bhratra patnim margansa raghavah
Drishtavanshailashikhare sugrivam vanararshabham
147.32
तेन तस्याभवत्सख्यं राघवस्य महात्मनः
स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं प्रत्यपादयत्
स हरीन्प्रेषयामास सीतायाः परिमार्गणे
Tena tasyabhavatsakhyam raghavasya mahatmanah
Sa hatva valinam rajye sugrivam pratyapadayat
Sa harinpreshayamasa sitayah parimargane
147.33
ततो वानरकोटीभिर्यां वयं प्रस्थिता दिशम्
तत्र प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण प्रतिपादिता
Tato vanarakotibhiryam vayam prasthita disham
Tatra pravrittih sitaya gridhrena pratipadita
147.34
ततोऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः
शतयोजनविस्तीर्णमर्णवं सहसाप्लुतः
Tatoham karyasiddhyartham ramasyaklishtakarmanah
Shatayojanavistirnamarnavam sahasaplutah
147.35
दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने
प्रत्यागतश्चापि पुनर्नाम तत्र प्रकाश्य वै
Drishta sa cha maya devi ravanasya niveshane
Pratyagatashchapi punarnama tatra prakashya vai
147.36
ततो रामेण वीरेण हत्वा तान्सर्वराक्षसान्
पुनः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर्यथा
Tato ramena virena hatva tansarvarakshasan
Punah pratyahrita bharya nashta vedashrutiryatha
147.37
ततः प्रतिष्ठिते रामे वीरोऽयं याचितो मया
यावद्रामकथा वीर भवेल्लोकेषु शत्रुहन्
तावज्जीवेयमित्येवं तथास्त्विति च सोऽब्रवीत्
Tatah pratishthite rame viroyam yachito maya
Yavadramakatha vira bhavellokeshu shatruhan
Tavajjiveyamityevam tathastviti cha sobravit
147.38
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
राज्यं कारितवान्रामस्ततस्तु त्रिदिवं गतः
Dasha varshasahasrani dasha varshashatani cha
Rajyam karitavanramastatastu tridivam gatah
147.39
तदिहाप्सरसस्तात गन्धर्वाश्च सदानघ
तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यो रमयन्ति माम्
Tadihapsarasastata gandharvashcha sadanagha
Tasya virasya charitam gayantyo ramayanti mam
147.40
अयं च मार्गो मर्त्यानामगम्यः कुरुनन्दन
ततोऽहं रुद्धवान्मार्गं तवेमं देवसेवितम्
धर्षयेद्वा शपेद्वापि मा कश्चिदिति भारत
Ayam cha margo martyanamagamyah kurunandana
Tatoham ruddhavanmargam tavemam devasevitam
Dharshayedva shapedvapi ma kashchiditi bharata
147.41
दिव्यो देवपथो ह्येष नात्र गच्छन्ति मानुषाः
यदर्थमागतश्चासि तत्सरोऽभ्यर्ण एव हि
Divyo devapatho hyesha natra gachchhanti manushah
Yadarthamagatashchasi tatsarobhyarna eva hi