UtshovChapter 146
146.1
वैशंपायन उवाच
तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचमास्थिताः
षड्रात्रमवसन्वीरा धनंजयदिदृक्षया
तस्मिन्विहरमाणाश्च रममाणाश्च पाण्डवाः
Vaishampayana uvacha
Tatra te purushavyaghrah paramam shauchamasthitah
Shadratramavasanvira dhananjayadidrikshaya
Tasminviharamanashcha ramamanashcha pandavah
146.2
मनोज्ञे काननवरे सर्वभूतमनोरमे
पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः
Manogye kananavare sarvabhutamanorame
Padapaih pushpavikachaih phalabharavanamitaih
146.3
शोभितं सर्वतोरम्यैः पुंस्कोकिलकुलाकुलैः
स्निग्धपत्रैरविरलैः शीतच्छायैर्मनोरमैः
Shobhitam sarvatoramyaih punskokilakulakulaih
Snigdhapatrairaviralaih shitachchhayairmanoramaih
146.4
सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च
कमलैः सोत्पलैस्तत्र भ्राजमानानि सर्वशः
पश्यन्तश्चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः
Saransi cha vichitrani prasannasalilani cha
Kamalaih sotpalaistatra bhrajamanani sarvashah
Pashyantashcharurupani remire tatra pandavah
146.5
पुण्यगन्धः सुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः
ह्लादयन्पाण्डवान्सर्वान्सकृष्णान्सद्विजर्षभान्
Punyagandhah sukhasparsho vavau tatra samiranah
Hladayanpandavansarvansakrishnansadvijarshabhan
146.6
ततः पूर्वोत्तरो वायुः पवमानो यदृच्छया
सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुदावहत्
Tatah purvottaro vayuh pavamano yadrichchhaya
Sahasrapatramarkabham divyam padmamudavahat
146.7
तदपश्यत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम्
अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि
Tadapashyata panchali divyagandham manoramam
Anilenahritam bhumau patitam jalajam shuchi
146.8
तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम्
अतीव मुदिता राजन्भीमसेनमथाब्रवीत्
Tachchhubha shubhamasadya saugandhikamanuttamam
Ativa mudita rajanbhimasenamathabravit
146.9
पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम्
गन्धसंस्थानसंपन्नं मनसो मम नन्दनम्
Pashya divyam suruchiram bhima pushpamanuttamam
Gandhasansthanasampannam manaso mama nandanam
146.10
एतत्तु धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप
हरेरिदं मे कामाय काम्यके पुनराश्रमे
Etattu dharmarajaya pradasyami parantapa
Hareridam me kamaya kamyake punarashrame
146.11
यदि तेऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर
तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम्
Yadi teham priya partha bahunimanyupahara
Tanyaham netumichchhami kamyakam punarashramam
146.12
एवमुक्त्वा तु पाञ्चाली भीमसेनमनिन्दिता
जगाम धर्मराजाय पुष्पमादाय तत्तदा
Evamuktva tu panchali bhimasenamanindita
Jagama dharmarajaya pushpamadaya tattada
146.13
अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः
प्रियायाः प्रियकामः स भीमो भीमपराक्रमः
Abhiprayam tu vigyaya mahishyah purusharshabhah
Priyayah priyakamah sa bhimo bhimaparakramah
146.14
वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत्पुष्पमागतम्
आजिहीर्षुर्जगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि
Vatam tamevabhimukho yatastatpushpamagatam
Ajihirshurjagamashu sa pushpanyaparanyapi
146.15
रुक्मपृष्ठं धनुर्गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान्
मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः
Rukmaprishtham dhanurgrihya sharanshchashivishopaman
Mrigaradiva sankruddhah prabhinna iva kunjarah
146.16
द्रौपद्याः प्रियमन्विच्छन्स्वबाहुबलमाश्रितः
व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली
Draupadyah priyamanvichchhansvabahubalamashritah
Vyapetabhayasammohah shailamabhyapatadbali
146.17
स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम्
गिरिं चचारारिहरः किंनराचरितं शुभम्
Sa tam drumalatagulmachchhannam nilashilatalam
Girim chacharariharah kinnaracharitam shubham
146.18
नानावर्णधरैश्चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः
सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्
Nanavarnadharaishchitram dhatudrumamrigandajaih
Sarvabhushanasampurnam bhumerbhujamivochchhritam
146.19
सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु
सक्तचक्षुरभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन्
Sarvarturamaniyeshu gandhamadanasanushu
Saktachakshurabhiprayam hridayenanuchintayan
146.20
पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाभिरुतेषु च
बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर्जगामामितविक्रमः
Punskokilaninadeshu shatpadabhiruteshu cha
Baddhashrotramanashchakshurjagamamitavikramah
146.21
जिघ्रमाणो महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम्
गन्धमुद्दाममुद्दामो वने मत्त इव द्विपः
Jighramano mahatejah sarvartukusumodbhavam
Gandhamuddamamuddamo vane matta iva dvipah
146.22
ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः
पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना
Hriyamanashramah pitra samprahrishtatanuruhah
Pituh sansparshashitena gandhamadanavayuna
146.23
स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम्
विलोडयामास तदा पुष्पहेतोररिंदमः
Sa yakshagandharvasurabrahmarshiganasevitam
Vilodayamasa tada pushpahetorarindamah
146.24
विषमच्छेदरचितैरनुलिप्तमिवाङ्गुलैः
विमलैर्धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः
Vishamachchhedarachitairanuliptamivangulaih
Vimalairdhatuvichchhedaih kanchananjanarajataih
146.25
सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः
मुक्ताहारैरिव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः
Sapakshamiva nrityantam parshvalagnaih payodharaih
Muktaharairiva chitam chyutaih prasravanodakaih
146.26
अभिरामनदीकुञ्जनिर्झरोदरकन्दरम्
अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तबहुबर्हिणम्
Abhiramanadikunjanirjharodarakandaram
Apsaronupuraravaih pranrittabahubarhinam
146.27
दिग्वारणविषाणाग्रैर्घृष्टोपलशिलातलम्
स्रस्तांशुकमिवाक्षोभ्यैर्निम्नगानिःसृतैर्जलैः
Digvaranavishanagrairghrishtopalashilatalam
Srastanshukamivakshobhyairnimnaganihsritairjalaih
146.28
सशष्पकवलैः स्वस्थैरदूरपरिवर्तिभिः
भयस्याज्ञैश्च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः
Sashashpakavalaih svasthairaduraparivartibhih
Bhayasyagyaishcha harinaih kautuhalanirikshitah
146.29
चालयन्नूरुवेगेन लताजालान्यनेकशः
आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान्वायुसुतो ययौ
Chalayannuruvegena latajalanyanekashah
Akridamanah kaunteyah shrimanvayusuto yayau
146.30
प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचनः
प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा
Priyamanoratham kartumudyatashcharulochanah
Pranshuh kanakatalabhah sinhasanhanano yuva
146.31
मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान्
मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः
Mattavaranavikranto mattavaranavegavan
Mattavaranatamraksho mattavaranavaranah
146.32
प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर्व्यावृत्ताभिर्विचेष्टितैः
यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिर्निरीक्षितः
Priyaparshvopavishtabhirvyavrittabhirvicheshtitaih
Yakshagandharvayoshabhiradrishyabhirnirikshitah
146.33
नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्निव पाण्डवः
चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु
Navavataram rupasya vikrinanniva pandavah
Chachara ramaniyeshu gandhamadanasanushu
146.34
संस्मरन्विविधान्क्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून्
द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः
Sansmaranvividhankleshanduryodhanakritanbahun
Draupadya vanavasinyah priyam kartum samudyatah
146.35
सोऽचिन्तयद्गते स्वर्गमर्जुने मयि चागते
पुष्पहेतोः कथं न्वार्यः करिष्यति युधिष्ठिरः
Sochintayadgate svargamarjune mayi chagate
Pushpahetoh katham nvaryah karishyati yudhishthirah
146.36
स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद्वनस्य च
नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः
Snehannaravaro nunamavishvasadvanasya cha
Nakulam sahadevam cha na mokshyati yudhishthirah
146.37
कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन्
प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराडिव वेगितः
Katham nu kusumavaptih syachchhighramiti chintayan
Pratasthe narashardulah pakshiradiva vegitah
146.38
कम्पयन्मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु
त्रासयन्गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः
Kampayanmedinim padbhyam nirghata iva parvasu
Trasayangajayuthani vataranha vrikodarah
146.39
सिंहव्याघ्रगणांश्चैव मर्दमानो महाबलः
उन्मूलयन्महावृक्षान्पोथयंश्चोरसा बली
Sinhavyaghragananshchaiva mardamano mahabalah
Unmulayanmahavrikshanpothayanshchorasa bali
146.40
लतावल्लीश्च वेगेन विकर्षन्पाण्डुनन्दनः
उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विपः
विनर्दमानोऽतिभृशं सविद्युदिव तोयदः
Latavallishcha vegena vikarshanpandunandanah
Uparyupari shailagramarurukshuriva dvipah
Vinardamanotibhrisham savidyudiva toyadah
146.41
तस्य शब्देन घोरेण धनुर्घोषेण चाभिभो
त्रस्तानि मृगयूथानि समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः
Tasya shabdena ghorena dhanurghoshena chabhibho
Trastani mrigayuthani samantadvipradudruvuh
146.42
अथापश्यन्महाबाहुर्गन्धमादनसानुषु
सुरम्यं कदलीषण्डं बहुयोजनविस्तृतम्
Athapashyanmahabahurgandhamadanasanushu
Suramyam kadalishandam bahuyojanavistritam
146.43
तमभ्यगच्छद्वेगेन क्षोभयिष्यन्महाबलः
महागज इवास्रावी प्रभञ्जन्विविधान्द्रुमान्
Tamabhyagachchhadvegena kshobhayishyanmahabalah
Mahagaja ivasravi prabhanjanvividhandruman
146.44
उत्पाट्य कदलीस्कन्धान्बहुतालसमुच्छ्रयान्
चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद्बलिनां वरः
Utpatya kadaliskandhanbahutalasamuchchhrayan
Chikshepa tarasa bhimah samantadbalinam varah
146.45
ततः सत्त्वान्युपाक्रामन्बहूनि च महान्ति च
रुरुवारणसंघाश्च महिषाश्च जलाश्रयाः
Tatah sattvanyupakramanbahuni cha mahanti cha
Ruruvaranasanghashcha mahishashcha jalashrayah
146.46
सिंहव्याघ्राश्च संक्रुद्धा भीमसेनमभिद्रवन्
व्यादितास्या महारौद्रा विनदन्तोऽतिभीषणाः
Sinhavyaghrashcha sankruddha bhimasenamabhidravan
Vyaditasya maharaudra vinadantotibhishanah
146.47
ततो वायुसुतः क्रोधात्स्वबाहुबलमाश्रितः
गजेनाघ्नन्गजं भीमः सिंहं सिंहेन चाभिभूः
तलप्रहारैरन्यांश्च व्यहनत्पाण्डवो बली
Tato vayusutah krodhatsvabahubalamashritah
Gajenaghnangajam bhimah sinham sinhena chabhibhuh
Talapraharairanyanshcha vyahanatpandavo bali
146.48
ते हन्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः
भयाद्विससृपुः सर्वे शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः
Te hanyamana bhimena sinhavyaghratarakshavah
Bhayadvisasripuh sarve shakrinmutram cha susruvuh
146.49
प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः
वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ्शब्देनापूरयन्दिशः
Pravivesha tatah kshipram tanapasya mahabalah
Vanam pandusutah shrimanshabdenapurayandishah
146.50
तेन शब्देन चोग्रेण भीमसेनरवेण च
वनान्तरगताः सर्वे वित्रेसुर्मृगपक्षिणः
Tena shabdena chogrena bhimasenaravena cha
Vanantaragatah sarve vitresurmrigapakshinah
146.51
तं शब्दं सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम्
जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः
Tam shabdam sahasa shrutva mrigapakshisamiritam
Jalardrapaksha vihagah samutpetuh sahasrashah
146.52
तानौदकान्पक्षिगणान्निरीक्ष्य भरतर्षभः
तानेवानुसरन्रम्यं ददर्श सुमहत्सरः
Tanaudakanpakshiganannirikshya bharatarshabhah
Tanevanusaranramyam dadarsha sumahatsarah
146.53
काञ्चनैः कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितैः
वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरान्तरविसर्पिभिः
Kanchanaih kadalishandairmandamarutakampitaih
Vijyamanamivakshobhyam tirantaravisarpibhih
146.54
तत्सरोऽथावतीर्याशु प्रभूतकमलोत्पलम्
महागज इवोद्दामश्चिक्रीड बलवद्बली
विक्रीड्य तस्मिन्सुचिरमुत्ततारामितद्युतिः
Tatsarothavatiryashu prabhutakamalotpalam
Mahagaja ivoddamashchikrida balavadbali
Vikridya tasminsuchiramuttataramitadyutih
146.55
ततोऽवगाह्य वेगेन तद्वनं बहुपादपम्
दध्मौ च शङ्खं स्वनवत्सर्वप्राणेन पाण्डवः
Tatovagahya vegena tadvanam bahupadapam
Dadhmau cha shankham svanavatsarvapranena pandavah
146.56
तस्य शङ्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च
बाहुशब्देन चोग्रेण नर्दन्तीव गिरेर्गुहाः
Tasya shankhasya shabdena bhimasenaravena cha
Bahushabdena chogrena nardantiva girerguhah
146.57
तं वज्रनिष्पेषसममास्फोटितरवं भृशम्
श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर्मुक्तो महास्वनः
Tam vajranishpeshasamamasphotitaravam bhrisham
Shrutva shailaguhasuptaih sinhairmukto mahasvanah
146.58
सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैरपि भारत
मुक्तो विरावः सुमहान्पर्वतो येन पूरितः
Sinhanadabhayatrastaih kunjarairapi bharata
Mukto viravah sumahanparvato yena puritah
146.59
तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुंगवः
प्राजृम्भत महाकायो हनूमान्नाम वानरः
Tam tu nadam tatah shrutva supto vanarapungavah
Prajrimbhata mahakayo hanumannama vanarah
146.60
कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा
जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम्
आस्फोटयत लाङ्गूलमिन्द्राशनिसमस्वनम्
Kadalishandamadhyastho nidravashagatastada
Jrimbhamanah suvipulam shakradhvajamivochchhritam
Asphotayata langulamindrashanisamasvanam
146.61
तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः स गुहामुखैः
उद्गारमिव गौर्नर्दमुत्ससर्ज समन्ततः
Tasya langulaninadam parvatah sa guhamukhaih
Udgaramiva gaurnardamutsasarja samantatah
146.62
स लाङ्गूलरवस्तस्य मत्तवारणनिस्वनम्
अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु
Sa langularavastasya mattavarananisvanam
Antardhaya vichitreshu chachara girisanushu
146.63
स भीमसेनस्तं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः
शब्दप्रभवमन्विच्छंश्चचार कदलीवनम्
Sa bhimasenastam shrutva samprahrishtatanuruhah
Shabdaprabhavamanvichchhanshchachara kadalivanam
146.64
कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले
स ददर्श महाबाहुर्वानराधिपतिं स्थितम्
Kadalivanamadhyasthamatha pine shilatale
Sa dadarsha mahabahurvanaradhipatim sthitam
146.65
विद्युत्संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत्संघातपिङ्गलम्
विद्युत्संघातसदृशं विद्युत्संघातचञ्चलम्
Vidyutsanghatadushprekshyam vidyutsanghatapingalam
Vidyutsanghatasadrisham vidyutsanghatachanchalam
146.66
बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम्
स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात्तनुमध्यकटीतटम्
Bahusvastikavinyastapinahrasvashirodharam
Skandhabhuyishthakayatvattanumadhyakatitatam
146.67
किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च
लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम्
Kinchichchabhugnashirshena dirgharomanchitena cha
Langulenordhvagatina dhvajeneva virajitam
146.68
रक्तोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्भ्रुवम्
वदनं वृत्तदंष्ट्राग्रं रश्मिवन्तमिवोडुपम्
Raktoshtham tamrajihvasyam raktakarnam chaladbhruvam
Vadanam vrittadanshtragram rashmivantamivodupam
146.69
वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लभासैरलंकृतम्
केसरोत्करसंमिश्रमशोकानामिवोत्करम्
Vadanabhyantaragataih shuklabhasairalankritam
Kesarotkarasammishramashokanamivotkaram
146.70
हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम्
दीप्यमानं स्ववपुषा अर्चिष्मन्तमिवानलम्
Hiranmayinam madhyastham kadalinam mahadyutim
Dipyamanam svavapusha archishmantamivanalam
146.71
निरीक्षन्तमवित्रस्तं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः
तं वानरवरं वीरमतिकायं महाबलम्
Nirikshantamavitrastam lochanairmadhupingalaih
Tam vanaravaram viramatikayam mahabalam
146.72
अथोपसृत्य तरसा भीमो भीमपराक्रमः
सिंहनादं समकरोद्बोधयिष्यन्कपिं तदा
Athopasritya tarasa bhimo bhimaparakramah
Sinhanadam samakarodbodhayishyankapim tada
146.73
तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मृगपक्षिणः
हनूमांश्च महासत्त्व ईषदुन्मील्य लोचने
अवैक्षदथ सावज्ञं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः
Tena shabdena bhimasya vitresurmrigapakshinah
Hanumanshcha mahasattva ishadunmilya lochane
Avaikshadatha savagyam lochanairmadhupingalaih
146.74
स्मितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरो नरमब्रवीत्
किमर्थं सरुजस्तेऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः
Smitenabhashya kaunteyam vanaro naramabravit
Kimartham sarujasteham sukhasuptah prabodhitah
146.75
ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता
वयं धर्मं न जानीमस्तिर्यग्योनिं समाश्रिताः
Nanu nama tvaya karya daya bhuteshu janata
Vayam dharmam na janimastiryagyonim samashritah
146.76
मनुष्या बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु
क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु
धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
Manushya buddhisampanna dayam kurvanti jantushu
Krureshu karmasu katham dehavakchittadushishu
Dharmaghatishu sajjante buddhimanto bhavadvidhah
146.77
न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास्त्वया
अल्पबुद्धितया वन्यानुत्सादयसि यन्मृगान्
Na tvam dharmam vijanasi vriddha nopasitastvaya
Alpabuddhitaya vanyanutsadayasi yanmrigan
146.78
ब्रूहि कस्त्वं किमर्थं वा वनं त्वमिदमागतः
वर्जितं मानुषैर्भावैस्तथैव पुरुषैरपि
Bruhi kastvam kimartham va vanam tvamidamagatah
Varjitam manushairbhavaistathaiva purushairapi
146.79
अतः परमगम्योऽयं पर्वतः सुदुरारुहः
विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते
Atah paramagamyoyam parvatah suduraruhah
Vina siddhagatim vira gatiratra na vidyate
146.80
कारुण्यात्सौहृदाच्चैव वारये त्वां महाबल
नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो
Karunyatsauhridachchaiva varaye tvam mahabala
Natah param tvaya shakyam gantumashvasihi prabho
146.81
इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च
भक्षयित्वा निवर्तस्व ग्राह्यं यदि वचो मम
Imanyamritakalpani mulani cha phalani cha
Bhakshayitva nivartasva grahyam yadi vacho mama