UtshovChapter 12
12.1
धृतराष्ट्र उवाच
किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्
रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत्समागमः
Dhritarashtra uvacha
Kirmirasya vadham kshattah shrotumichchhami kathyatam
Rakshasa bhimasenasya kathamasitsamagamah
12.2
विदुर उवाच
शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानुषकर्मणः
श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः
Vidura uvacha
Shrinu bhimasya karmedamatimanushakarmanah
Shrutapurvam maya tesham kathanteshu punah punah
12.3
इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः
जग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद्वनम्
Itah prayata rajendra pandava dyutanirjitah
Jagmustribhirahoratraih kamyakam nama tadvanam
12.4
रात्रौ निशीथे स्वाभीले गतेऽर्धसमये नृप
प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम्
Ratrau nishithe svabhile gaterdhasamaye nripa
Prachare purushadanam rakshasam bhimakarmanam
12.5
तद्वनं तापसा नित्यं शेषाश्च वनचारिणः
दूरात्परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात्किल
Tadvanam tapasa nityam sheshashcha vanacharinah
Duratpariharanti sma purushadabhayatkila
12.6
तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारत
दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यत
Tesham pravishatam tatra margamavritya bharata
Diptaksham bhishanam rakshah solmukam pratyadrishyata
12.7
बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम्
स्थितमावृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः
Bahu mahantau kritva tu tathasyam cha bhayanakam
Sthitamavritya panthanam yena yanti kurudvahah
12.8
दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम्
सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम्
Dashtoshthadanshtram tamraksham pradiptordhvashiroruham
Sarkarashmitadichchakram sabalakamivambudam
12.9
सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम्
मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयमिव तोयदम्
Srijantam rakshasim mayam maharavaviravinam
Munchantam vipulam nadam satoyamiva toyadam
12.10
तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम्
विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सह
Tasya nadena santrastah pakshinah sarvatodisham
Vimuktanadah sampetuh sthalaja jalajaih saha
12.11
संप्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम्
तद्वनं तस्य नादेन संप्रस्थितमिवाभवत्
Sampradrutamrigadvipimahisharkshasamakulam
Tadvanam tasya nadena samprasthitamivabhavat
12.12
तस्योरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवः
विदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान्
Tasyoruvatabhihata tamrapallavabahavah
Vidurajatashcha latah samashlishyanta padapan
12.13
तस्मिन्क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः
रजसा संवृतं तेन नष्टर्क्षमभवन्नभः
Tasminkshanetha pravavau maruto bhrishadarunah
Rajasa sanvritam tena nashtarkshamabhavannabhah
12.14
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुः
पञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकवेग इवातुलः
Panchanam panduputranamavigyato maharipuh
Panchanamindriyanam tu shokavega ivatulah
12.15
स दृष्ट्वा पाण्डवान्दूरात्कृष्णाजिनसमावृतान्
आवृणोत्तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः
Sa drishtva pandavanduratkrishnajinasamavritan
Avrinottadvanadvaram mainaka iva parvatah
12.16
तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना
अदृष्टपूर्वं संत्रासान्न्यमीलयत लोचने
Tam samasadya vitrasta krishna kamalalochana
Adrishtapurvam santrasannyamilayata lochane
12.17
दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा
पञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता
Duhshasanakarotsrishtaviprakirnashiroruha
Panchaparvatamadhyastha nadivakulatam gata
12.18
मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम्
Momuhyamanam tam tatra jagrihuh pancha pandavah
Indriyani prasaktani vishayeshu yatha ratim
12.19
अथ तां राक्षसीं मायामुत्थितां घोरदर्शनाम्
रक्षोघ्नैर्विविधैर्मन्त्रैर्धौम्यः सम्यक्प्रयोजितैः
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान्
Atha tam rakshasim mayamutthitam ghoradarshanam
Rakshoghnairvividhairmantrairdhaumyah samyakprayojitaih
Pashyatam panduputranam nashayamasa viryavan
12.20
स नष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः
काममूर्तिधरः क्षुद्रः कालकल्पो व्यदृश्यत
Sa nashtamayotibalah krodhavispharitekshanah
Kamamurtidharah kshudrah kalakalpo vyadrishyata
12.21
तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः
को भवान्कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यमुच्यताम्
Tamuvacha tato raja dirghapragyo yudhishthirah
Ko bhavankasya va kim te kriyatam karyamuchyatam
12.22
प्रत्युवाचाथ तद्रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम्
अहं बकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः
Pratyuvachatha tadraksho dharmarajam yudhishthiram
Aham bakasya vai bhrata kirmira iti vishrutah
12.23
वनेऽस्मिन्काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः
युधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन्
Vanesminkamyake shunye nivasami gatajvarah
Yudhi nirjitya purushanaharam nityamacharan
12.24
के यूयमिह संप्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम्
युधि निर्जित्य वः सर्वान्भक्षयिष्ये गतज्वरः
Ke yuyamiha samprapta bhakshyabhuta mamantikam
Yudhi nirjitya vah sarvanbhakshayishye gatajvarah
12.25
युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः
आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत
Yudhishthirastu tachchhrutva vachastasya duratmanah
Achachakshe tatah sarvam gotranamadi bharata
12.26
पाण्डवो धर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः
Pandavo dharmarajoham yadi te shrotramagatah
Sahito bhratribhih sarvairbhimasenarjunadibhih
12.27
हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततः
वनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम्
Hritarajyo vane vasam vastum kritamatistatah
Vanamabhyagato ghoramidam tava parigraham
12.28
किर्मीरस्त्वब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं मम
उपपादितमद्येह चिरकालान्मनोगतम्
Kirmirastvabravidenam dishtya devairidam mama
Upapaditamadyeha chirakalanmanogatam
12.29
भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधः
चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनमासादयाम्यहम्
Bhimasenavadhartham hi nityamabhyudyatayudhah
Charami prithivim kritsnam nainamasadayamyaham
12.30
सोऽयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश्चिरम्
अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः
Soyamasadito dishtya bhratriha kankshitashchiram
Anena hi mama bhrata bako vinihatah priyah
12.31
वेत्रकीयगृहे राजन्ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा
विद्याबलमुपाश्रित्य न ह्यस्त्यस्यौरसं बलम्
Vetrakiyagrihe rajanbrahmanachchhadmarupina
Vidyabalamupashritya na hyastyasyaurasam balam
12.32
हिडिम्बश्च सखा मह्यं दयितो वनगोचरः
हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा
Hidimbashcha sakha mahyam dayito vanagocharah
Hato duratmananena svasa chasya hrita pura
12.33
सोऽयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम्
प्रचारसमयेऽस्माकमर्धरात्रे समास्थिते
Soyamabhyagato mudho mamedam gahanam vanam
Pracharasamayesmakamardharatre samasthite
12.34
अद्यास्य यातयिष्यामि तद्वैरं चिरसंभृतम्
तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा
Adyasya yatayishyami tadvairam chirasambhritam
Tarpayishyami cha bakam rudhirenasya bhurina
12.35
अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च
शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्व राक्षसकण्टकम्
Adyahamanrino bhutva bhratuh sakhyustathaiva cha
Shantim labdhasmi paramam hatva rakshasakantakam
12.36
यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै
अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर
Yadi tena pura mukto bhimaseno bakena vai
Adyainam bhakshayishyami pashyataste yudhishthira
12.37
एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम्
संभक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम्
Enam hi vipulapranamadya hatva vrikodaram
Sambhakshya jarayishyami yathagastyo mahasuram
12.38
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सत्यसंधो युधिष्ठिरः
नैतदस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम्
Evamuktastu dharmatma satyasandho yudhishthirah
Naitadastiti sakrodho bhartsayamasa rakshasam
12.39
ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा द्रुम
दशव्याममिवोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत्तदा
Tato bhimo mahabahurarujya tarasa druma
Dashavyamamivodviddham nishpatramakarottada
12.40
चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम्
निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयोऽर्जुनः
Chakara sajyam gandivam vajranishpeshagauravam
Nimeshantaramatrena tathaiva vijayorjunah
12.41
निवार्य भीमो जिष्णुं तु तद्रक्षो घोरदर्शनम्
अभिद्रुत्याब्रवीद्वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत
Nivarya bhimo jishnum tu tadraksho ghoradarshanam
Abhidrutyabravidvakyam tishtha tishtheti bharata
12.42
इत्युक्त्वैनमभिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवः
निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टोष्ठपुटो बली
तमभ्यधावद्वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा
Ityuktvainamabhikruddhah kakshyamutpidya pandavah
Nishpishya panina panim sandashtoshthaputo bali
Tamabhyadhavadvegena bhimo vrikshayudhastada
12.43
यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूर्धनि
पातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव
Yamadandapratikasham tatastam tasya murdhani
Patayamasa vegena kulisham maghavaniva
12.44
असंभ्रान्तं तु तद्रक्षः समरे प्रत्यदृश्यत
चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनिं ज्वलितामिव
Asambhrantam tu tadrakshah samare pratyadrishyata
Chikshepa cholmukam diptamashanim jvalitamiva
12.45
तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां वरः
पदा सव्येन चिक्षेप तद्रक्षः पुनराव्रजत्
Tadudastamalatam tu bhimah praharatam varah
Pada savyena chikshepa tadrakshah punaravrajat
12.46
किर्मीरश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम्
दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समरे प्रत्ययुध्यत
Kirmirashchapi sahasa vrikshamutpatya pandavam
Dandapaniriva kruddhah samare pratyayudhyata
12.47
तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्
वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोर्यथा श्रीकाङ्क्षिणोः पुरा
Tadvrikshayuddhamabhavanmahiruhavinashanam
Valisugrivayorbhratroryatha shrikankshinoh pura
12.48
शीर्षयोः पतिता वृक्षा बिभिदुर्नैकधा तयोः
यथैवोत्पलपद्मानि मत्तयोर्द्विपयोस्तथा
Shirshayoh patita vriksha bibhidurnaikadha tayoh
Yathaivotpalapadmani mattayordvipayostatha
12.49
मुञ्जवज्जर्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाः
चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने
Munjavajjarjaribhuta bahavastatra padapah
Chiraniva vyudastani rejustatra mahavane
12.50
तद्वृक्षयुद्धमभवत्सुमुहूर्तं विशां पते
राक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च
Tadvrikshayuddhamabhavatsumuhurtam visham pate
Rakshasanam cha mukhyasya naranamuttamasya cha
12.51
ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः
प्राहिणोद्राक्षसः क्रुद्धो भीमसेनश्चचाल ह
Tatah shilam samutkshipya bhimasya yudhi tishthatah
Prahinodrakshasah kruddho bhimasenashchachala ha
12.52
तं शिलाताडनजडं पर्यधावत्स राक्षसः
बाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिव भास्करम्
Tam shilatadanajadam paryadhavatsa rakshasah
Bahuvikshiptakiranah svarbhanuriva bhaskaram
12.53
तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम्
उभावपि चकाशेते प्रयुद्धौ वृषभाविव
Tavanyonyam samashlishya prakarshantau parasparam
Ubhavapi chakashete prayuddhau vrishabhaviva
12.54
तयोरासीत्सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणः
नखदंष्ट्रायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः
Tayorasitsutumulah sampraharah sudarunah
Nakhadanshtrayudhavatorvyaghrayoriva driptayoh
12.55
दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः
कृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः
Duryodhananikarachcha bahuviryachcha darpitah
Krishnanayanadrishtashcha vyavardhata vrikodarah
12.56
अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णादमर्षितः
मातङ्ग इव मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखः
Abhipatyatha bahubhyam pratyagrihnadamarshitah
Matanga iva matangam prabhinnakaratamukhah
12.57
तं चाप्याथ ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान्
तमाक्षिपद्भीमसेनो बलेन बलिनां वरः
Tam chapyatha tato rakshah pratijagraha viryavan
Tamakshipadbhimaseno balena balinam varah
12.58
तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा
शब्दः समभवद्घोरो वेणुस्फोटसमो युधि
Tayorbhujavinishpeshadubhayorbalinostada
Shabdah samabhavadghoro venusphotasamo yudhi
12.59
अथैनमाक्षिप्य बलाद्गृह्य मध्ये वृकोदरः
धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम्
Athainamakshipya baladgrihya madhye vrikodarah
Dhunayamasa vegena vayushchanda iva drumam
12.60
स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे
व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम्
Sa bhimena paramrishto durbalo balina rane
Vyaspandata yathapranam vichakarsha cha pandavam
12.61
तत एनं परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरः
योक्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा
Tata enam parishrantamupalabhya vrikodarah
Yoktrayamasa bahubhyam pashum rashanaya yatha
12.62
विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम्
भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्
Vinadantam mahanadam bhinnabherisamasvanam
Bhramayamasa suchiram visphurantamachetasam
12.63
तं विषीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः
प्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां पशुमारममारयत्
Tam vishidantamagyaya rakshasam pandunandanah
Pragrihya tarasa dorbhyam pashumaramamarayat
12.64
आक्रम्य स कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम्
अपीडयत बाहुभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः
Akramya sa katideshe januna rakshasadhamam
Apidayata bahubhyam kantham tasya vrikodarah
12.65
अथ तं जडसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्बणम्
भूतले पातयामास वाक्यं चेदमुवाच ह
Atha tam jadasarvangam vyavrittanayanolbanam
Bhutale patayamasa vakyam chedamuvacha ha
12.66
हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमश्रुप्रमार्जनम्
करिष्यसि गतश्चासि यमस्य सदनं प्रति
Hidimbabakayoh papa na tvamashrupramarjanam
Karishyasi gatashchasi yamasya sadanam prati
12.67
इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर;स्तं राक्षसं क्रोधविवृत्तनेत्रः
प्रस्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्त;मुद्भ्रान्तचित्तं व्यसुमुत्ससर्ज
Ityevamuktva purushapravira;stam rakshasam krodhavivrittanetrah
Prasrastavastrabharanam sphuranta;mudbhrantachittam vyasumutsasarja
12.68
तस्मिन्हते तोयदतुल्यरूपे; कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः
भीमं प्रशस्याथ गुणैरनेकै;र्हृष्टास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः
Tasminhate toyadatulyarupe; krishnam puraskritya narendraputrah
Bhimam prashasyatha gunairanekai;rhrishtastato dvaitavanaya jagmuh
12.69
एवं विनिहतः संख्ये किर्मीरो मनुजाधिप
भीमेन वचनात्तस्य धर्मराजस्य कौरव
Evam vinihatah sankhye kirmiro manujadhipa
Bhimena vachanattasya dharmarajasya kaurava
12.70
ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तदपराजितः
द्रौपद्या सह धर्मज्ञो वसतिं तामुवास ह
Tato nishkantakam kritva vanam tadaparajitah
Draupadya saha dharmagyo vasatim tamuvasa ha
12.71
समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाः
प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशशंसुर्वृकोदरम्
Samashvasya cha te sarve draupadim bharatarshabhah
Prahrishtamanasah pritya prashashansurvrikodaram
12.72
भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः
विविशुस्तद्वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम्
Bhimabahubalotpishte vinashte rakshase tatah
Vivishustadvanam virah kshemam nihatakantakam
12.73
स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः
वने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः
Sa maya gachchhata marge vinikirno bhayavahah
Vane mahati dushtatma drishto bhimabaladdhatah
12.74
तत्राश्रौषमहं चैतत्कर्म भीमस्य भारत
ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन्समागताः
Tatrashraushamaham chaitatkarma bhimasya bharata
Brahmananam kathayatam ye tatrasansamagatah
12.75
वैशंपायन उवाच
एवं विनिहतं संख्ये किर्मीरं राक्षसोत्तमम्
श्रुत्वा ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत्तदा
Vaishampayana uvacha
Evam vinihatam sankhye kirmiram rakshasottamam
Shrutva dhyanaparo raja nishashvasartavattada