UtshovChapter 13
13.1
वैशंपायन उवाच
भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह
पाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने
Vaishampayana uvacha
Bhojah pravrajitanshrutva vrishnayashchandhakaih saha
Pandavanduhkhasantaptansamajagmurmahavane
13.2
पाञ्चालस्य च दायादा धृष्टकेतुश्च चेदिपः
केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः
Panchalasya cha dayada dhrishtaketushcha chedipah
Kekayashcha mahavirya bhrataro lokavishrutah
13.3
वने तेऽभिययुः पार्थान्क्रोधामर्शसमन्विताः
गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन्
Vane tebhiyayuh parthankrodhamarshasamanvitah
Garhayanto dhartarashtrankim kurma iti chabruvan
13.4
वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः
परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्
Vasudevam puraskritya sarve te kshatriyarshabhah
Parivaryopavivishurdharmarajam yudhishthiram
13.5
वासुदेव उवाच
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्
Vasudeva uvacha
Duryodhanasya karnasya shakuneshcha duratmanah
Duhshasanachaturthanam bhumih pasyati shonitam
13.6
ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम्
निकृत्योपचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः
Tatah sarvebhishinchamo dharmarajam yudhishthiram
Nikrityopacharanvadhya esha dharmah sanatanah
13.7
वैशंपायन उवाच
पार्थानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम्
अर्जुनः शमयामासा दिधक्षन्तमिव प्रजाः
Vaishampayana uvacha
Parthanamabhishangena tatha kruddham janardanam
Arjunah shamayamasa didhakshantamiva prajah
13.8
संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फल्गुनः
कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः
Sankruddham keshavam drishtva purvadeheshu phalgunah
Kirtayamasa karmani satyakirtermahatmanah
13.9
पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः
प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः
Purushasyaprameyasya satyasyamitatejasah
Prajapatipatervishnorlokanathasya dhimatah
13.10
अर्जुन उवाच
दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः
व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने
Arjuna uvacha
Dasha varshasahasrani yatrasayangriho munih
Vyacharastvam pura krishna parvate gandhamadane
13.11
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
पुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वमपो भक्षयन्पुरा
Dasha varshasahasrani dasha varshashatani cha
Pushkareshvavasah krishna tvamapo bhakshayanpura
13.12
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन
अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः
Urdhvabahurvishalayam badaryam madhusudana
Atishtha ekapadena vayubhakshah shatam samah
13.13
अपकृष्टोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः
आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके
Apakrishtottarasangah krisho dhamanisantatah
Asih krishna sarasvatyam satre dvadashavarshike
13.14
प्रभासं चाप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम्
तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम्
आतिष्ठस्तप एकेन पादेन नियमे स्थितः
Prabhasam chapyathasadya tirtham punyajanochitam
Tatha krishna mahateja divyam varshasahasrakam
Atishthastapa ekena padena niyame sthitah
13.15
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशव
निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः
Kshetragyah sarvabhutanamadirantashcha keshava
Nidhanam tapasam krishna yagyastvam cha sanatanah
13.16
निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले
प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः
Nihatya narakam bhaumamahritya manikundale
Prathamotpaditam krishna medhyamashvamavasrijah
13.17
कृत्वा तत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित्
अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान्
Kritva tatkarma lokanamrishabhah sarvalokajit
Avadhistvam rane sarvansametandaityadanavan
13.18
ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः
मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव
Tatah sarveshvaratvam cha sampradaya shachipateh
Manusheshu mahabaho pradurbhutosi keshava
13.19
स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप
ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः
Sa tvam narayano bhutva harirasih parantapa
Brahma somashcha suryashcha dharmo dhata yamonalah
13.20
वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः
अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम
Vayurvaishravano rudrah kalah kham prithivi dishah
Ajashcharacharaguruh srashta tvam purushottama
13.21
तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः
अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने
Turayanadibhirdeva kratubhirbhuridakshinaih
Ayajo bhuriteja vai krishna chaitrarathe vane
13.22
शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन
एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः
Shatam shatasahasrani suvarnasya janardana
Ekaikasminstada yagye paripurnani bhagashah
13.23
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन
त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो भुवि
Aditerapi putratvametya yadavanandana
Tvam vishnuriti vikhyata indradavarajo bhuvi
13.24
शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप
त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा
Shishurbhutva divam kham cha prithivim cha parantapa
Tribhirvikramanaih krishna krantavanasi tejasa
13.25
संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः
अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा
Samprapya divamakashamadityasadane sthitah
Atyarochashcha bhutatmanbhaskaram svena tejasa
13.26
सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरकौ हतौ
कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति
Sadita mauravah pasha nisundanarakau hatau
Kritah kshemah punah panthah puram pragjyotisham prati
13.27
जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो जनैः सह
भीमसेनश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः
Jaruthyamahutih krathah shishupalo janaih saha
Bhimasenashcha shaibyashcha shatadhanva cha nirjitah
13.28
तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा
अवाक्षीर्महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम्
Tatha parjanyaghoshena rathenadityavarchasa
Avakshirmahishim bhojyam rane nirjitya rukminam
13.29
इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान्
हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम्
Indradyumno hatah kopadyavanashcha kasheruman
Hatah saubhapatih shalvastvaya saubham cha patitam
13.30
इरावत्यां तथा भोजः कार्तवीर्यसमो युधि
गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ
Iravatyam tatha bhojah kartaviryasamo yudhi
Gopatistalaketushcha tvaya vinihatavubhau
13.31
तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन
द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि
Tam cha bhogavatim punyamrishikantam janardana
Dvarakamatmasatkritva samudram gamayishyasi
13.32
न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन
त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु
Na krodho na cha matsaryam nanritam madhusudana
Tvayi tishthati dasharha na nrishansyam kutonriju
13.33
आसीनं चित्तमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा
आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत
Asinam chittamadhye tvam dipyamanam svatejasa
Agamya rishayah sarveyachantabhayamachyuta
13.34
युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन
आत्मन्येवात्मसात्कृत्वा जगदास्से परंतप
Yugante sarvabhutani sankshipya madhusudana
Atmanyevatmasatkritva jagadasse parantapa
13.35
नैवं पूर्वे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि ते
कर्माणि यानि देव त्वं बाल एव महाद्युते
Naivam purve napare va karishyanti kritani te
Karmani yani deva tvam bala eva mahadyute
13.36
कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान्
वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह
Kritavanpundarikaksha baladevasahayavan
Vairajabhavane chapi brahmana nyavasah saha
13.37
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा तदात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः
तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः
Vaishampayana uvacha
Evamuktva tadatmanamatma krishnasya pandavah
Tushnimasittatah parthamityuvacha janardanah
13.38
ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु
Mamaiva tvam tavaivaham ye madiyastavaiva te
Yastvam dveshti sa mam dveshti yastvamanu sa mamanu
13.39
नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम्
लोकाल्लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी
Narastvamasi durdharsha harirnarayano hyaham
Lokallokamimam praptau naranarayanavrishi
13.40
अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वमहं त्वत्तश्च भारत
नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ
Ananyah partha mattastvamaham tvattashcha bharata
Navayorantaram shakyam veditum bharatarshabha
13.41
तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु
धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता
Tasminvirasamavaye sanrabdheshvatha rajasu
Dhrishtadyumnamukhairvirairbhratribhih parivarita
13.42
पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सह
अभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी
Panchali pundarikakshamasinam yadavaih saha
Abhigamyabravitkrishna sharanyam sharanaishini
13.43
पूर्वे प्रजानिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम्
स्रष्टारं सर्वभूतानामसितो देवलोऽब्रवीत्
Purve prajanisarge tvamahurekam prajapatim
Srashtaram sarvabhutanamasito devalobravit
13.44
विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन
यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत्
Vishnustvamasi durdharsha tvam yagyo madhusudana
Yashta tvamasi yashtavyo jamadagnyo yathabravit
13.45
ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम
सत्याद्यज्ञोऽसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत्
Rishayastvam kshamamahuh satyam cha purushottama
Satyadyagyosi sambhutah kashyapastvam yathabravit
13.46
साध्यानामपि देवानां वसूनामीश्वरेश्वरः
लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत्
Sadhyanamapi devanam vasunamishvareshvarah
Lokabhavana lokesha yatha tvam naradobravit
13.47
दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां च पृथिवी विभो
जठरं ते इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः
Divam te shirasa vyaptam padbhyam cha prithivi vibho
Jatharam te ime lokah purushosi sanatanah
13.48
विद्यातपोऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम्
आत्मदर्शनसिद्धानामृषीणामृषिसत्तम
Vidyatapobhitaptanam tapasa bhavitatmanam
Atmadarshanasiddhanamrishinamrishisattama
13.49
राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम्
सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषोत्तम
Rajarshinam punyakritamahaveshvanivartinam
Sarvadharmopapannanam tvam gatih purushottama
13.50
त्वं प्रभुस्त्वं विभुस्त्वं भूरात्मभूस्त्वं सनातनः
लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशो दश
नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
Tvam prabhustvam vibhustvam bhuratmabhustvam sanatanah
Lokapalashcha lokashcha nakshatrani disho dasha
Nabhashchandrashcha suryashcha tvayi sarvam pratishthitam
13.51
मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम्
त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम्
Martyata chaiva bhutanamamaratvam divaukasam
Tvayi sarvam mahabaho lokakaryam pratishthitam
13.52
सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन
ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः
Sa teham duhkhamakhyasye pranayanmadhusudana
Ishastvam sarvabhutanam ye divya ye cha manushah
13.53
कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी
Katham nu bharya parthanam tava krishna sakhi vibho
Dhrishtadyumnasya bhagini sabham krishyeta madrishi
13.54
स्त्रीधर्मिणी वेपमाना रुधिरेण समुक्षिता
एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि
Stridharmini vepamana rudhirena samukshita
Ekavastra vikrishtasmi duhkhita kurusansadi
13.55
राजमध्ये सभायां तु रजसाभिसमीरिताम्
दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः
Rajamadhye sabhayam tu rajasabhisamiritam
Drishtva cha mam dhartarashtrah prahasanpapachetasah
13.56
दासीभावेन भोक्तुं मामीषुस्ते मधुसूदन
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु
Dasibhavena bhoktum mamishuste madhusudana
Jivatsu panduputreshu panchaleshvatha vrishnishu
13.57
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः
स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात्
Nanvaham krishna bhishmasya dhritarashtrasya chobhayoh
Snusha bhavami dharmena saham dasikrita balat
13.58
गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान्
ये क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम्
Garhaye pandavanstveva yudhi shreshthanmahabalan
Ye klishyamanam prekshante dharmapatnim yashasvinim
13.59
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम्
यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन
Dhigbalam bhimasenasya dhikparthasya dhanushmatam
Yau mam viprakritam kshudrairmarshayetam janardana
13.60
शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा
यद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि
Shashvatoyam dharmapathah sadbhiracharitah sada
Yadbharyam parirakshanti bhartarolpabala api
13.61
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः
Bharyayam rakshyamanayam praja bhavati rakshita
Prajayam rakshyamanayamatma bhavati rakshitah
13.62
आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत
भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे
Atma hi jayate tasyam tasmajjaya bhavatyuta
Bharta cha bharyaya rakshyah katham jayanmamodare
13.63
नन्विमे शरणं प्राप्तान्न त्यजन्ति कदाचन
ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः
Nanvime sharanam praptanna tyajanti kadachana
Te mam sharanamapannam nanvapadyanta pandavah
13.64
पञ्चेमे पञ्चभिर्जाताः कुमाराश्चामितौजसः
एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन
Pancheme panchabhirjatah kumarashchamitaujasah
Eteshamapyavekshartham tratavyasmi janardana
13.65
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात्
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः
Prativindhyo yudhishthiratsutasomo vrikodarat
Arjunachchhrutakirtistu shatanikastu nakulih
13.66
कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा तु सर्वे सत्यपराक्रमाः
प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः
Kanishthachchhrutakarma tu sarve satyaparakramah
Pradyumno yadrishah krishna tadrishaste maharathah
13.67
नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः
किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम्
Nanvime dhanushi shreshtha ajeya yudhi shatravaih
Kimartham dhartarashtranam sahante durbaliyasam
13.68
अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा
सभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला
Adharmena hritam rajyam sarve dasah kritastatha
Sabhayam parikrishtahamekavastra rajasvala
13.69
नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम्
अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन
Nadhijyamapi yachchhakyam kartumanyena gandivam
Anyatrarjunabhimabhyam tvaya va madhusudana
13.70
धिग्भीमसेनस्य बलं धिक्पार्थस्य च गाण्डिवम्
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति
Dhigbhimasenasya balam dhikparthasya cha gandivam
Yatra duryodhanah krishna muhurtamapi jivati
13.71
य एतानाक्षिपद्राष्ट्रात्सह मात्राविहिंसकान्
अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन
Ya etanakshipadrashtratsaha matravihinsakan
Adhiyananpura balanvratasthanmadhusudana
13.72
भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद्विषम्
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम्
Bhojane bhimasenasya papah prakshepayadvisham
Kalakutam navam tikshnam sambhritam lomaharshanam
13.73
तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन
सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम
Tajjirnamavikarena sahannena janardana
Sasheshatvanmahabaho bhimasya purushottama
13.74
प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम्
बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुनराव्रजत्
Pramanakotyam vishvastam tatha suptam vrikodaram
Baddhvainam krishna gangayam prakshipya punaravrajat
13.75
यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम्
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः
Yada vibuddhah kaunteyastada sanchhidya bandhanam
Udatishthanmahabahurbhimaseno mahabalah
13.76
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत्
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा
Ashivishaih krishnasarpaih suptam chainamadanshayat
Sarveshvevangadesheshu na mamara cha shatruha
13.77
प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत्
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्
Pratibuddhastu kaunteyah sarvansarpanapothayat
Sarathim chasya dayitamapahastena jaghnivan
13.78
पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावते
शयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति
Punah suptanupadhakshidbalakanvaranavate
Shayananaryaya sardham ko nu tatkartumarhati
13.79
यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत्
महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता
Yatrarya rudati bhita pandavanidamabravit
Mahadvyasanamapanna shikhina parivarita
13.80
हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात्
अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह
Ha hatasmi kuto nvadya bhavechchhantirihanalat
Anatha vinashishyami balakaih putrakaih saha
13.81
तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः
आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः
Tatra bhimo mahabahurvayuvegaparakramah
Aryamashvasayamasa bhratrinshchapi vrikodarah
13.82
वैनतेयो यथा पक्षी गरुडः पततां वरः
तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते
Vainateyo yatha pakshi garudah patatam varah
Tathaivabhipatishyami bhayam vo neha vidyate
13.83
आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च
अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च
Aryamankena vamena rajanam dakshinena cha
Ansayoshcha yamau kritva prishthe bibhatsumeva cha
13.84
सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान्
भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात्
Sahasotpatya vegena sarvanadaya viryavan
Bhratrinaryam cha balavanmokshayamasa pavakat
13.85
ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे मात्रा सह यशस्विनः
अभ्यगच्छन्महारण्यं हिडिम्बवनमन्तिकात्
Te ratrau prasthitah sarve matra saha yashasvinah
Abhyagachchhanmaharanyam hidimbavanamantikat
13.86
श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः
सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी
Shrantah prasuptastatreme matra saha suduhkhitah
Suptanshchainanabhyagachchhaddhidimba nama rakshasi
13.87
भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततो बलात्
पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना
Bhimasya padau kritva tu sva utsange tato balat
Paryamardata sanhrishta kalyani mridupanina
13.88
तामबुध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमः
पर्यपृच्छच्च तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते
Tamabudhyadameyatma balavansatyavikramah
Paryaprichchhachcha tam bhimah kimihechchhasyanindite
13.89
तयोः श्रुत्वा तु कथितमागच्छद्राक्षसाधमः
भीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः
Tayoh shrutva tu kathitamagachchhadrakshasadhamah
Bhimarupo mahanadanvisrijanbhimadarshanah
13.90
केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम्
हिडिम्बे भक्षयिष्यावो न चिरं कर्तुमर्हसि
Kena sardham kathayasi anayainam mamantikam
Hidimbe bhakshayishyavo na chiram kartumarhasi
13.91
सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी
नैनमैच्छत्तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता
Sa kripasangrihitena hridayena manasvini
Nainamaichchhattadakhyatumanukroshadanindita
13.92
स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकः
अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल
Sa nadanvinadanghoranrakshasah purushadakah
Abhyadravata vegena bhimasenam tada kila
13.93
तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली
अगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः
Tamabhidrutya sankruddho vegena mahata bali
Agrihnatpanina panim bhimasenasya rakshasah
13.94
इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम्
संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम्
Indrashanisamasparsham vajrasanhananam dridham
Sanhatya bhimasenaya vyakshipatsahasa karam
13.95
गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनोऽथ रक्षसा
नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद्वृकोदरः
Grihitam panina panim bhimasenotha rakshasa
Namrishyata mahabahustatrakrudhyadvrikodarah
13.96
तत्रासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः
सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव
Tatrasittumulam yuddham bhimasenahidimbayoh
Sarvastravidushorghoram vritravasavayoriva
13.97
हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह
हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः
Hatva hidimbam bhimotha prasthito bhratribhih saha
Hidimbamagratah kritva yasyam jato ghatotkachah
13.98
ततश्च प्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा यशस्विनः
एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः
Tatashcha pradravansarve saha matra yashasvinah
Ekachakramabhimukhah sanvrita brahmanavrajaih
13.99
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहितोऽभवत्
ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः
Prasthane vyasa esham cha mantri priyahitobhavat
Tatogachchhannekachakram pandavah sanshitavratah
13.100
तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम्
पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम्
Tatrapyasadayamasurbakam nama mahabalam
Purushadam pratibhayam hidimbenaiva sammitam
13.101
तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ
Tam chapi vinihatyogram bhimah praharatam varah
Sahito bhratribhih sarvairdrupadasya puram yayau
13.102
लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना
यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा
Labdhahamapi tatraiva vasata savyasachina
Yatha tvaya jita krishna rukmini bhishmakatmaja
13.103
एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन
स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा नसुकरं परैः
Evam suyuddhe parthena jitaham madhusudana
Svayanvare mahatkarma kritva nasukaram paraih
13.104
एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमानाः सुदुःखिताः
निवसामार्यया हीनाः कृष्ण धौम्यपुरःसराः
Evam kleshaih subahubhih klishyamanah suduhkhitah
Nivasamaryaya hinah krishna dhaumyapurahsarah
13.105
त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः
विहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपेक्षन्त मां कथम्
Ta ime sinhavikranta viryenabhyadhikah paraih
Vihinaih pariklishyantim samupekshanta mam katham
13.106
एतादृशानि दुःखानि सहन्ते दुर्बलीयसाम्
दीर्घकालं प्रदीप्तानि पापानां क्षुद्रकर्मणाम्
Etadrishani duhkhani sahante durbaliyasam
Dirghakalam pradiptani papanam kshudrakarmanam
13.107
कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल
पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः
Kule mahati jatasmi divyena vidhina kila
Pandavanam priya bharya snusha pandormahatmanah
13.108
कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती
पञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन
Kachagrahamanuprapta sasmi krishna vara sati
Panchanamindrakalpanam prekshatam madhusudana
13.109
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना
पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी
Ityuktva prarudatkrishna mukham prachchhadya panina
Padmakoshaprakashena mriduna mridubhashini
13.110
स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ
अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः
Stanavapatitau pinau sujatau shubhalakshanau
Abhyavarshata panchali duhkhajairashrubindubhih
13.111
चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः
बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत्
Chakshushi parimarjanti nihshvasanti punah punah
Bashpapurnena kanthena kruddha vachanamabravit
13.112
नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा मधुसूदन
न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं न च बान्धवाः
Naiva me patayah santi na putra madhusudana
Na bhrataro na cha pita naiva tvam na cha bandhavah
13.113
ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत्
न हि मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा
Ye mam viprakritam kshudrairupekshadhvam vishokavat
Na hi me shamyate duhkham karno yatprahasattada
13.114
अथैनामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमे
रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि भामिनि
Athainamabravitkrishnastasminvirasamagame
Rodishyanti striyo hyevam yesham kruddhasi bhamini
13.115
बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान्
निहताञ्जीवितं त्यक्त्वा शयानान्वसुधातले
Bibhatsusharasanchhannanshonitaughapariplutan
Nihatanjivitam tyaktva shayananvasudhatale
13.116
यत्समर्थं पाण्डवानां तत्करिष्यामि मा शुचः
सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि
Yatsamartham pandavanam tatkarishyami ma shuchah
Satyam te pratijanami ragyam ragyi bhavishyasi
13.117
पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकलीभवेत्
शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्
Pateddyaurhimavanshiryetprithivi shakalibhavet
Shushyettoyanidhih krishne na me mogham vacho bhavet
13.118
धृष्टद्युम्न उवाच
अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम्
दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनंजयः
Dhrishtadyumna uvacha
Aham dronam hanishyami shikhandi tu pitamaham
Duryodhanam bhimasenah karnam hanta dhananjayah
13.119
रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म शुचिस्मिते
अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः
Ramakrishnau vyapashritya ajeyah sma shuchismite
Api vritrahana yuddhe kim punardhritarashtrajaih
13.120
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपस्थिता
तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Ityuktebhimukha vira vasudevamupasthita
Tesham madhye mahabahuh keshavo vakyamabravit