UtshovChapter 11
11.1
धृतराष्ट्र उवाच
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि नो मुने
अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः
Dhritarashtra uvacha
Evametanmahapragya yatha vadasi no mune
Aham chaiva vijanami sarve cheme naradhipah
11.2
भवांस्तु मन्यते साधु यत्कुरूणां सुखोदयम्
तदेव विदुरोऽप्याह भीष्मो द्रोणश्च मां मुने
Bhavanstu manyate sadhu yatkurunam sukhodayam
Tadeva viduropyaha bhishmo dronashcha mam mune
11.3
यदि त्वहमनुग्राह्यः कौरवेषु दया यदि
अनुशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्योधनं मम
Yadi tvahamanugrahyah kauraveshu daya yadi
Anushadhi duratmanam putram duryodhanam mama
11.4
व्यास उवाच
अयमायाति वै राजन्मैत्रेयो भगवानृषिः
अन्वीय पाण्डवान्भ्रातॄनिहैवास्मद्दिदृक्षया
Vyasa uvacha
Ayamayati vai rajanmaitreyo bhagavanrishih
Anviya pandavanbhratrinihaivasmaddidrikshaya
11.5
एष दुर्योधनं पुत्रं तव राजन्महानृषिः
अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य ते
Esha duryodhanam putram tava rajanmahanrishih
Anushasta yathanyayam shamayasya kulasya te
11.6
ब्रूयाद्यदेष राजेन्द्र तत्कार्यमविशङ्कया
अक्रियायां हि कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुषा
Bruyadyadesha rajendra tatkaryamavishankaya
Akriyayam hi karyasya putram te shapsyate rusha
11.7
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो मैत्रेयः प्रत्यदृश्यत
पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिपः
Vaishampayana uvacha
Evamuktva yayau vyaso maitreyah pratyadrishyata
Pujaya pratijagraha saputrastam naradhipah
11.8
दत्त्वार्घ्याद्याः क्रियाः सर्वा विश्रान्तं मुनिपुंगवम्
प्रश्रयेणाब्रवीद्राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
Dattvarghyadyah kriyah sarva vishrantam munipungavam
Prashrayenabravidraja dhritarashtrombikasutah
11.9
सुखेनागमनं कच्चिद्भगवन्कुरुजाङ्गले
कच्चित्कुशलिनो वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः
Sukhenagamanam kachchidbhagavankurujangale
Kachchitkushalino vira bhratarah pancha pandavah
11.10
समये स्थातुमिच्छन्ति कच्चिच्च पुरुषर्षभाः
कच्चित्कुरूणां सौभ्रात्रमव्युच्छिन्नं भविष्यति
Samaye sthatumichchhanti kachchichcha purusharshabhah
Kachchitkurunam saubhratramavyuchchhinnam bhavishyati
11.11
मैत्रेय उवाच
तीर्थयात्रामनुक्रामन्प्राप्तोऽस्मि कुरुजाङ्गलम्
यदृच्छया धर्मराजं दृष्टवान्काम्यके वने
Maitreya uvacha
Tirthayatramanukramanpraptosmi kurujangalam
Yadrichchhaya dharmarajam drishtavankamyake vane
11.12
तं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम्
समाजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुं मुनिगणाः प्रभो
Tam jatajinasanvitam tapovananivasinam
Samajagmurmahatmanam drashtum muniganah prabho
11.13
तत्राश्रौषं महाराज पुत्राणां तव विभ्रमम्
अनयं द्यूतरूपेण महापायमुपस्थितम्
Tatrashrausham maharaja putranam tava vibhramam
Anayam dyutarupena mahapayamupasthitam
11.14
ततोऽहं त्वामनुप्राप्तः कौरवाणामवेक्षया
सदा ह्यभ्यधिकः स्नेहः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभो
Tatoham tvamanupraptah kauravanamavekshaya
Sada hyabhyadhikah snehah pritishcha tvayi me prabho
11.15
नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति
यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते नराधिप
Naitadaupayikam rajanstvayi bhishme cha jivati
Yadanyonyena te putra virudhyante naradhipa
11.16
मेढीभूतः स्वयं राजन्निग्रहे प्रग्रहे भवान्
किमर्थमनयं घोरमुत्पतन्तमुपेक्षसे
Medhibhutah svayam rajannigrahe pragrahe bhavan
Kimarthamanayam ghoramutpatantamupekshase
11.17
दस्यूनामिव यद्वृत्तं सभायां कुरुनन्दन
तेन न भ्राजसे राजंस्तापसानां समागमे
Dasyunamiva yadvrittam sabhayam kurunandana
Tena na bhrajase rajanstapasanam samagame
11.18
वैशंपायन उवाच
ततो व्यावृत्य राजानं दुर्योधनममर्षणम्
उवाच श्लक्ष्णया वाचा मैत्रेयो भगवानृषिः
Vaishampayana uvacha
Tato vyavritya rajanam duryodhanamamarshanam
Uvacha shlakshnaya vacha maitreyo bhagavanrishih
11.19
दुर्योधन महाबाहो निबोध वदतां वर
वचनं मे महाप्राज्ञ ब्रुवतो यद्धितं तव
Duryodhana mahabaho nibodha vadatam vara
Vachanam me mahapragya bruvato yaddhitam tava
11.20
मा द्रुहः पाण्डवान्राजन्कुरुष्व हितमात्मनः
पाण्डवानां कुरूणां च लोकस्य च नरर्षभ
Ma druhah pandavanrajankurushva hitamatmanah
Pandavanam kurunam cha lokasya cha nararshabha
11.21
ते हि सर्वे नरव्याघ्राः शूरा विक्रान्तयोधिनः
सर्वे नागायुतप्राणा वज्रसंहनना दृढाः
Te hi sarve naravyaghrah shura vikrantayodhinah
Sarve nagayutaprana vajrasanhanana dridhah
11.22
सत्यव्रतपराः सर्वे सर्वे पुरुषमानिनः
हन्तारो देवशत्रूणां रक्षसां कामरूपिणाम्
हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस्य च रक्षसः
Satyavrataparah sarve sarve purushamaninah
Hantaro devashatrunam rakshasam kamarupinam
Hidimbabakamukhyanam kirmirasya cha rakshasah
11.23
इतः प्रच्यवतां रात्रौ यः स तेषां महात्मनाम्
आवृत्य मार्गं रौद्रात्मा तस्थौ गिरिरिवाचलः
Itah prachyavatam ratrau yah sa tesham mahatmanam
Avritya margam raudratma tasthau giririvachalah
11.24
तं भीमः समरश्लाघी बलेन बलिनां वरः
जघान पशुमारेण व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा
Tam bhimah samarashlaghi balena balinam varah
Jaghana pashumarena vyaghrah kshudramrigam yatha
11.25
पश्य दिग्विजये राजन्यथा भीमेन पातितः
जरासंधो महेष्वासो नागायुतबलो युधि
Pashya digvijaye rajanyatha bhimena patitah
Jarasandho maheshvaso nagayutabalo yudhi
11.26
संबन्धी वासुदेवश्च येषां श्यालश्च पार्षतः
कस्तान्युधि समासीत जरामरणवान्नरः
Sambandhi vasudevashcha yesham shyalashcha parshatah
Kastanyudhi samasita jaramaranavannarah
11.27
तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ
कुरु मे वचनं राजन्मा मृत्युवशमन्वगाः
Tasya te shama evastu pandavairbharatarshabha
Kuru me vachanam rajanma mrityuvashamanvagah
11.28
एवं तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशां पते
ऊरुं गजकराकारं करेणाभिजघान सः
Evam tu bruvatastasya maitreyasya visham pate
Urum gajakarakaram karenabhijaghana sah
11.29
दुर्योधनः स्मितं कृत्वा चरणेनालिखन्महीम्
न किंचिदुक्त्वा दुर्मेधास्तस्थौ किंचिदवाङ्मुखः
Duryodhanah smitam kritva charanenalikhanmahim
Na kinchiduktva durmedhastasthau kinchidavanmukhah
11.30
तमशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम्
दृष्ट्वा दुर्योधनं राजन्मैत्रेयं कोप आविशत्
Tamashushrushamanam tu vilikhantam vasundharam
Drishtva duryodhanam rajanmaitreyam kopa avishat
11.31
स कोपवशमापन्नो मैत्रेयो मुनिसत्तमः
विधिना संप्रयुक्तश्च शापायास्य मनो दधे
Sa kopavashamapanno maitreyo munisattamah
Vidhina samprayuktashcha shapayasya mano dadhe
11.32
ततः स वार्युपस्पृश्य कोपसंरक्तलोचनः
मैत्रेयो धार्तराष्ट्रं तमशपद्दुष्टचेतसम्
Tatah sa varyupasprishya kopasanraktalochanah
Maitreyo dhartarashtram tamashapaddushtachetasam
11.33
यस्मात्त्वं मामनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि
तस्मादस्याभिमानस्य सद्यः फलमवाप्नुहि
Yasmattvam mamanadritya nemam vacham chikirshasi
Tasmadasyabhimanasya sadyah phalamavapnuhi
11.34
त्वदभिद्रोहसंयुक्तं युद्धमुत्पत्स्यते महत्
यत्र भीमो गदापातैस्तवोरुं भेत्स्यते बली
Tvadabhidrohasanyuktam yuddhamutpatsyate mahat
Yatra bhimo gadapataistavorum bhetsyate bali
11.35
इत्येवमुक्ते वचने धृतराष्ट्रो महीपतिः
प्रसादयामास मुनिं नैतदेवं भवेदिति
Ityevamukte vachane dhritarashtro mahipatih
Prasadayamasa munim naitadevam bhavediti
11.36
मैत्रेय उवाच
शमं यास्यति चेत्पुत्रस्तव राजन्यथा तथा
शापो न भविता तात विपरीते भविष्यति
Maitreya uvacha
Shamam yasyati chetputrastava rajanyatha tatha
Shapo na bhavita tata viparite bhavishyati
11.37
वैशंपायन उवाच
स विलक्षस्तु राजेन्द्र दुर्योधनपिता तदा
मैत्रेयं प्राह किर्मीरः कथं भीमेन पातितः
Vaishampayana uvacha
Sa vilakshastu rajendra duryodhanapita tada
Maitreyam praha kirmirah katham bhimena patitah
11.38
मैत्रेय उवाच
नाहं वक्ष्याम्यसूया ते न ते शुश्रूषते सुतः
एष ते विदुरः सर्वमाख्यास्यति गते मयि
Maitreya uvacha
Naham vakshyamyasuya te na te shushrushate sutah
Esha te vidurah sarvamakhyasyati gate mayi
11.39
वैशंपायन उवाच
इत्येवमुक्त्वा मैत्रेयः प्रातिष्ठत यथागतम्
किर्मीरवधसंविग्नो बहिर्दुर्योधनोऽगमत्
Vaishampayana uvacha
Ityevamuktva maitreyah pratishthata yathagatam
Kirmiravadhasanvigno bahirduryodhanogamat