UtshovChapter 106
106.1
लोमश उवाच
ते तं दृष्ट्वा हयं राजन्संप्रहृष्टतनूरुहाः
अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताः
संक्रुद्धाः समधावन्त अश्वग्रहणकाङ्क्षिणः
Lomasha uvacha
Te tam drishtva hayam rajansamprahrishtatanuruhah
Anadritya mahatmanam kapilam kalachoditah
Sankruddhah samadhavanta ashvagrahanakankshinah
106.2
ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः
वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिसत्तमम्
Tatah kruddho maharaja kapilo munisattamah
Vasudeveti yam prahuh kapilam munisattamam
106.3
स चक्षुर्विवृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन्
ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान्
Sa chakshurvivritam kritva tejasteshu samutsrijan
Dadaha sumahateja mandabuddhinsa sagaran
106.4
तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाः
सगरान्तिकमागच्छत्तच्च तस्मै न्यवेदयत्
Tandrishtva bhasmasadbhutannaradah sumahatapah
Sagarantikamagachchhattachcha tasmai nyavedayat
106.5
स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्
मुहूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्
आत्मानमात्मनाश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्
Sa tachchhrutva vacho ghoram raja munimukhodgatam
Muhurtam vimana bhutva sthanorvakyamachintayat
Atmanamatmanashvasya hayamevanvachintayat
106.6
अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जःसुतं तदा
पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत्
Anshumantam samahuya asamanjahsutam tada
Pautram bharatashardula idam vachanamabravit
106.7
षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम्
कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः
Shashtistani sahasrani putranamamitaujasam
Kapilam teja asadya matkrite nidhanam gatah
106.8
तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ
धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता
Tava chapi pita tata parityakto mayanagha
Dharmam sanrakshamanena pauranam hitamichchhata
106.9
युधिष्ठिर उवाच
किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम्
त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन
Yudhishthira uvacha
Kimartham rajashardulah sagarah putramatmajam
Tyaktavandustyajam viram tanme bruhi tapodhana
106.10
लोमश उवाच
असमञ्जा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत्
यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्
खुरेषु क्रोशतो गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्
Lomasha uvacha
Asamanja iti khyatah sagarasya suto hyabhut
Yam shaibya janayamasa pauranam sa hi darakan
Khureshu kroshato grihya nadyam chikshepa durbalan
106.11
ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः
सगरं चाभ्ययाचन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः
Tatah paurah samajagmurbhayashokapariplutah
Sagaram chabhyayachanta sarve pranjalayah sthitah
106.12
त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयैः
असमञ्जोभयाद्घोरात्ततो नस्त्रातुमर्हसि
Tvam nastrata maharaja parachakradibhirbhayaih
Asamanjobhayadghorattato nastratumarhasi
106.13
पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः
मुहूर्तं विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत्
Pauranam vachanam shrutva ghoram nripatisattamah
Muhurtam vimana bhutva sachivanidamabravit
106.14
असमञ्जाः पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्
यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम्
Asamanjah puradadya suto me vipravasyatam
Yadi vo matpriyam karyametachchhighram vidhiyatam
106.15
एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप
यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाज्ञापितवान्नृपः
Evamukta narendrena sachivaste naradhipa
Yathoktam tvaritashchakruryathagyapitavannripah
106.16
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना
पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः
Etatte sarvamakhyatam yatha putro mahatmana
Pauranam hitakamena sagarena vivasitah
106.17
अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण ह
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे
Anshumanstu maheshvaso yaduktah sagarena ha
Tatte sarvam pravakshyami kirtyamanam nibodha me
106.18
सगर उवाच
पितुश्च तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च
अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक
Sagara uvacha
Pitushcha teham tyagena putranam nidhanena cha
Alabhena tathashvasya paritapyami putraka
106.19
तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्
हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर
Tasmadduhkhabhisantaptam yagyavighnachcha mohitam
Hayasyanayanatpautra narakanmam samuddhara
106.20
लोमश उवाच
अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना
जगाम दुःखात्तं देशं यत्र वै दारिता मही
Lomasha uvacha
Anshumanevamuktastu sagarena mahatmana
Jagama duhkhattam desham yatra vai darita mahi
106.21
स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह
अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम्
Sa tu tenaiva margena samudram pravivesha ha
Apashyachcha mahatmanam kapilam turagam cha tam
106.22
स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्
प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्
Sa drishtva tejaso rashim puranamrishisattamam
Pranamya shirasa bhumau karyamasmai nyavedayat
106.23
ततः प्रीतो महातेजाः कलिपोंऽशुमतोऽभवत्
उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोऽस्मीति भारत
Tatah prito mahatejah kaliponshumatobhavat
Uvacha chainam dharmatma varadosmiti bharata
106.24
स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्
द्वितीयमुदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया
Sa vavre turagam tatra prathamam yagyakaranat
Dvitiyamudakam vavre pitrinam pavanepsaya
106.25
तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवः
ददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसेऽनघ
Tamuvacha mahatejah kapilo munipungavah
Dadani tava bhadram te yadyatprarthayasenagha
106.26
त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम्
त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता
Tvayi kshama cha dharmashcha satyam chapi pratishthitam
Tvaya kritarthah sagarah putravanshcha tvaya pita
106.27
तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः
पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति
पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्
Tava chaiva prabhavena svargam yasyanti sagarah
Pautrashcha te tripathagam tridivadanayishyati
Pavanartham sagaranam toshayitva maheshvaram
106.28
हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव
यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः
Hayam nayasva bhadram te yagyiyam narapungava
Yagyah samapyatam tata sagarasya mahatmanah
106.29
अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना
आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः
Anshumanevamuktastu kapilena mahatmana
Ajagama hayam grihya yagyavatam mahatmanah
106.30
सोऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः
मूर्ध्नि तेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वं न्यवेदयत्
Sobhivadya tatah padau sagarasya mahatmanah
Murdhni tenapyupaghratastasmai sarvam nyavedayat
106.31
यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा
तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्
Yatha drishtam shrutam chapi sagaranam kshayam tatha
Tam chasmai hayamachashta yagyavatamupagatam
106.32
तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत्
अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं क्रतुम्
Tachchhrutva sagaro raja putrajam duhkhamatyajat
Anshumantam cha sampujya samapayata tam kratum
106.33
समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः
पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्
Samaptayagyah sagaro devaih sarvaih sabhajitah
Putratve kalpayamasa samudram varunalayam
106.34
प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः
पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा
Prashasya suchiram kalam rajyam rajivalochanah
Pautre bharam samaveshya jagama tridivam tada
106.35
अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम्
प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः
Anshumanapi dharmatma mahim sagaramekhalam
Prashashasa maharaja yathaivasya pitamahah
106.36
तस्य पुत्रः समभवद्दिलीपो नाम धर्मवित्
तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः
Tasya putrah samabhavaddilipo nama dharmavit
Tasmai rajyam samadhaya anshumanapi sansthitah
106.37
दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत्
पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्
Dilipastu tatah shrutva pitrinam nidhanam mahat
Paryatapyata duhkhena tesham gatimachintayat
106.38
गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपः
न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्
Gangavatarane yatnam sumahachchakaronnripah
Na chavatarayamasa cheshtamano yathabalam
106.39
तस्य पुत्रः समभवच्छ्रीमान्धर्मपरायणः
भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः
Tasya putrah samabhavachchhrimandharmaparayanah
Bhagiratha iti khyatah satyavaganasuyakah
106.40
अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रितः
तपःसिद्धिसमायोगात्स राजा भरतर्षभ
वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत
Abhishichya tu tam rajye dilipo vanamashritah
Tapahsiddhisamayogatsa raja bharatarshabha
Vanajjagama tridivam kalayogena bharata