UtshovChapter 68
68.1
वैशंपायन उवाच
वनवासाय चक्रुस्ते मतिं पार्थाः पराजिताः
अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम्
Vaishampayana uvacha
Vanavasaya chakruste matim parthah parajitah
Ajinanyuttariyani jagrihushcha yathakramam
68.2
अजिनैः संवृतान्दृष्ट्वा हृतराज्यानरिंदमान्
प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत्
Ajinaih sanvritandrishtva hritarajyanarindaman
Prasthitanvanavasaya tato duhshasanobravit
68.3
प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः
पराभूताः पाण्डुपुत्रा विपत्तिं परमां गताः
Pravrittam dhartarashtrasya chakram ragyo mahatmanah
Parabhutah panduputra vipattim paramam gatah
68.4
अद्य देवाः संप्रयाताः समैर्वर्त्मभिरस्थलैः
गुणज्येष्ठास्तथा ज्येष्ठा भूयांसो यद्वयं परैः
Adya devah samprayatah samairvartmabhirasthalaih
Gunajyeshthastatha jyeshtha bhuyanso yadvayam paraih
68.5
नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम्
सुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः
Narakam patitah partha dirghakalamanantakam
Sukhachcha hina rajyachcha vinashtah shashvatih samah
68.6
बलेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान्प्रहासिषुः
ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवाः
Balena matta ye te sma dhartarashtranprahasishuh
Te nirjita hritadhana vanameshyanti pandavah
68.7
चित्रान्संनाहानवमुञ्चन्तु चैषां; वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति
निवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे; यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः
Chitransannahanavamunchantu chaisham; vasansi divyani cha bhanumanti
Nivasyantam rurucharmani sarve; yatha glaham saubalasyabhyupetah
68.8
न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा; इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा
ज्ञास्यन्ति तेऽऽत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा; विपर्यये षण्ढतिला इवाफलाः
Na santi lokeshu pumansa idrisha; ityeva ye bhavitabuddhayah sada
Gyasyanti tetmanamimedya pandava; viparyaye shandhatila ivaphalah
68.9
अयं हि वासोदय ईदृशानां; मनस्विनां कौरव मा भवेद्वः
अदीक्षितानामजिनानि यद्व;द्बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम्
Ayam hi vasodaya idrishanam; manasvinam kaurava ma bhavedvah
Adikshitanamajinani yadva;dbaliyasam pashyata pandavanam
68.10
महाप्राज्ञः सोमको यज्ञसेनः; कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय
अकार्षीद्वै दुष्कृतं नेह सन्ति; क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः
Mahapragyah somako yagyasenah; kanyam panchalim pandavebhyah pradaya
Akarshidvai dushkritam neha santi; klibah parthah patayo yagyasenyah
68.11
सूक्ष्मान्प्रावारानजिनानि चोदिता;न्दृष्ट्वारण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान्
कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि; पतिं वृणीष्व यमिहान्यमिच्छसि
Sukshmanpravaranajinani chodita;ndrishtvaranye nirdhananapratishthan
Kam tvam pritim lapsyase yagyaseni; patim vrinishva yamihanyamichchhasi
68.12
एते हि सर्वे कुरवः समेताः; क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः
एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे; न त्वां तपेत्कालविपर्ययोऽयम्
Ete hi sarve kuravah sametah; kshanta dantah sudravinopapannah
Esham vrinishvaikatamam patitve; na tvam tapetkalaviparyayoyam
68.13
यथाफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः
तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि
Yathaphalah shandhatila yatha charmamaya mrigah
Tathaiva pandavah sarve yatha kakayava api
68.14
किं पाण्डवांस्त्वं पतितानुपास्से; मोघः श्रमः षण्ढतिलानुपास्य
एवं नृशंसः परुषाणि पार्था;नश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः
Kim pandavanstvam patitanupasse; moghah shramah shandhatilanupasya
Evam nrishansah parushani partha;nashravayaddhritarashtrasya putrah
68.15
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी; निर्भर्त्स्योच्चैस्तं निगृह्यैव रोषात्
उवाचेदं सहसैवोपगम्य; सिंहो यथा हैमवतः शृगालम्
Tadvai shrutva bhimasenotyamarshi; nirbhartsyochchaistam nigrihyaiva roshat
Uvachedam sahasaivopagamya; sinho yatha haimavatah shrigalam
68.16
भीमसेन उवाच
क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थं प्रभाषसे
गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे
Bhimasena uvacha
Krura papajanairjushtamakritartham prabhashase
Gandharavidyaya hi tvam rajamadhye vikatthase
68.17
यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैरिह नो भृशम्
तथा स्मारयिता तेऽहं कृन्तन्मर्माणि संयुगे
Yatha tudasi marmani vaksharairiha no bhrisham
Tatha smarayita teham krintanmarmani sanyuge
68.18
ये च त्वामनुवर्तन्ते कामलोभवशानुगाः
गोप्तारः सानुबन्धांस्तान्नेष्यामि यमसादनम्
Ye cha tvamanuvartante kamalobhavashanugah
Goptarah sanubandhanstanneshyami yamasadanam
68.19
वैशंपायन उवाच
एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं; दुःखाभिभूतं परिनृत्यति स्म
मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं; गौर्गौरिति स्माह्वयन्मुक्तलज्जः
Vaishampayana uvacha
Evam bruvanamajinairvivasitam; duhkhabhibhutam parinrityati sma
Madhye kurunam dharmanibaddhamargam; gaurgauriti smahvayanmuktalajjah
68.20
भीमसेन उवाच
नृशंसं परुषं क्रूरं शक्यं दुःशासन त्वया
निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुमर्हति
Bhimasena uvacha
Nrishansam parusham kruram shakyam duhshasana tvaya
Nikritya hi dhanam labdhva ko vikatthitumarhati
68.21
मा ह स्म सुकृताँल्लोकान्गच्छेत्पार्थो वृकोदरः
यदि वक्षसि भित्त्वा ते न पिबेच्छोणितं रणे
Ma ha sma sukritanllokangachchhetpartho vrikodarah
Yadi vakshasi bhittva te na pibechchhonitam rane
68.22
धार्तराष्ट्रान्रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम्
शमं गन्तास्मि नचिरात्सत्यमेतद्ब्रवीमि वः
Dhartarashtranrane hatva mishatam sarvadhanvinam
Shamam gantasmi nachiratsatyametadbravimi vah
68.23
वैशंपायन उवाच
तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं; दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात्
गतिं स्वगत्यानुचकार मन्दो; निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः
Vaishampayana uvacha
Tasya raja sinhagateh sakhelam; duryodhano bhimasenasya harshat
Gatim svagatyanuchakara mando; nirgachchhatam pandavanam sabhayah
68.24
नैतावता कृतमित्यब्रवीत्तं; वृकोदरः संनिवृत्तार्धकायः
शीघ्रं हि त्वा निहतं सानुबन्धं; संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ
Naitavata kritamityabravittam; vrikodarah sannivrittardhakayah
Shighram hi tva nihatam sanubandham; sansmaryaham prativakshyami mudha
68.25
एतत्समीक्ष्यात्मनि चावमानं; नियम्य मन्युं बलवान्स मानी
राजानुगः संसदि कौरवाणां; विनिष्क्रमन्वाक्यमुवाच भीमः
Etatsamikshyatmani chavamanam; niyamya manyum balavansa mani
Rajanugah sansadi kauravanam; vinishkramanvakyamuvacha bhimah
68.26
अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनंजयः
शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति
Aham duryodhanam hanta karnam hanta dhananjayah
Shakunim chakshakitavam sahadevo hanishyati
68.27
इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्वचः
सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति
Idam cha bhuyo vakshyami sabhamadhye brihadvachah
Satyam devah karishyanti yanno yuddham bhavishyati
68.28
सुयोधनमिमं पापं हन्तास्मि गदया युधि
शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतले
Suyodhanamimam papam hantasmi gadaya yudhi
Shirah padena chasyahamadhishthasyami bhutale
68.29
वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः
दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराडिव
Vakyashurasya chaivasya parushasya duratmanah
Duhshasanasya rudhiram patasmi mrigaradiva
68.30
अर्जुन उवाच
नैव वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम्
इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति
Arjuna uvacha
Naiva vacha vyavasitam bhima vigyayate satam
Itashchaturdashe varshe drashtaro yadbhavishyati
68.31
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्
Duryodhanasya karnasya shakuneshcha duratmanah
Duhshasanachaturthanam bhumih pasyati shonitam
68.32
असूयितारं वक्तारं प्रस्रष्टारं दुरात्मनाम्
भीमसेन नियोगात्ते हन्ताहं कर्णमाहवे
Asuyitaram vaktaram prasrashtaram duratmanam
Bhimasena niyogatte hantaham karnamahave
68.33
अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया
कर्णं कर्णानुगांश्चैव रणे हन्तास्मि पत्रिभिः
Arjunah pratijanite bhimasya priyakamyaya
Karnam karnanuganshchaiva rane hantasmi patribhih
68.34
ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः
तांश्च सर्वाञ्शितैर्बाणैर्नेतास्मि यमसादनम्
Ye chanye pratiyotsyanti buddhimohena mam nripah
Tanshcha sarvanshitairbanairnetasmi yamasadanam
68.35
चलेद्धि हिमवान्स्थानान्निष्प्रभः स्याद्दिवाकरः
शैत्यं सोमात्प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्यदि
Chaleddhi himavansthanannishprabhah syaddivakarah
Shaityam somatpranashyeta matsatyam vichaledyadi
68.36
न प्रदास्यति चेद्राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे
दुर्योधनो हि सत्कृत्य सत्यमेतद्भविष्यति
Na pradasyati chedrajyamito varshe chaturdashe
Duryodhano hi satkritya satyametadbhavishyati
68.37
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्माद्रवतीसुतः
प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान्
Vaishampayana uvacha
Ityuktavati parthe tu shrimanmadravatisutah
Pragrihya vipulam bahum sahadevah pratapavan
68.38
सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत्
क्रोधसंरक्तनयनो निःश्वसन्निव पन्नगः
Saubalasya vadham prepsuridam vachanamabravit
Krodhasanraktanayano nihshvasanniva pannagah
68.39
अक्षान्यान्मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर
नैतेऽक्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृताः
Akshanyanmanyase mudha gandharanam yashohara
Naiteksha nishita banastvayaite samare vritah
68.40
यथा चैवोक्तवान्भीमस्त्वामुद्दिश्य सबान्धवम्
कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः
Yatha chaivoktavanbhimastvamuddishya sabandhavam
Kartaham karmanastasya kuru karyani sarvashah
68.41
हन्तास्मि तरसा युद्धे त्वां विक्रम्य सबान्धवम्
यदि स्थास्यसि संग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल
Hantasmi tarasa yuddhe tvam vikramya sabandhavam
Yadi sthasyasi sangrame kshatradharmena saubala
68.42
सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशां पते
दर्शनीयतमो नॄणामिदं वचनमब्रवीत्
Sahadevavachah shrutva nakulopi visham pate
Darshaniyatamo nrinamidam vachanamabravit
68.43
सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन्धृतराष्ट्रजैः
यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये
Suteyam yagyasenasya dyutesmindhritarashtrajaih
Yairvachah shravita rukshah sthitairduryodhanapriye
68.44
तान्धार्तराष्ट्रान्दुर्वृत्तान्मुमूर्षून्कालचोदितान्
दर्शयिष्यामि भूयिष्ठमहं वैवस्वतक्षयम्
Tandhartarashtrandurvrittanmumurshunkalachoditan
Darshayishyami bhuyishthamaham vaivasvatakshayam
68.45
निदेशाद्धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन्
निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्तास्मि नचिरादिव
Nideshaddharmarajasya draupadyah padavim charan
Nirdhartarashtram prithivim kartasmi nachiradiva
68.46
एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः
प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन्
Evam te purushavyaghrah sarve vyayatabahavah
Pratigya bahulah kritva dhritarashtramupagaman