UtshovChapter 63
63.1
कर्ण उवाच
त्रयः किलेमे अधना भवन्ति; दासः शिष्यश्चास्वतन्त्रा च नारी
दासस्य पत्नी त्वं धनमस्य भद्रे; हीनेश्वरा दासधनं च दासी
Karna uvacha
Trayah kileme adhana bhavanti; dasah shishyashchasvatantra cha nari
Dasasya patni tvam dhanamasya bhadre; hineshvara dasadhanam cha dasi
63.2
प्रविश्य सा नः परिचारैर्भजस्व; तत्ते कार्यं शिष्टमावेश्य वेश्म
ईशाः स्म सर्वे तव राजपुत्रि; भवन्ति ते धार्तराष्ट्रा न पार्थाः
Pravishya sa nah paricharairbhajasva; tatte karyam shishtamaveshya veshma
Ishah sma sarve tava rajaputri; bhavanti te dhartarashtra na parthah
63.3
अन्यं वृणीष्व पतिमाशु भामिनि; यस्माद्दास्यं न लभसे देवनेन
अनवद्या वै पतिषु कामवृत्ति;र्नित्यं दास्ये विदितं वै तवास्तु
Anyam vrinishva patimashu bhamini; yasmaddasyam na labhase devanena
Anavadya vai patishu kamavritti;rnityam dasye viditam vai tavastu
63.4
पराजितो नकुलो भीमसेनो; युधिष्ठिरः सहदेवोऽर्जुनश्च
दासीभूता प्रविश याज्ञसेनि; पराजितास्ते पतयो न सन्ति
Parajito nakulo bhimaseno; yudhishthirah sahadevorjunashcha
Dasibhuta pravisha yagyaseni; parajitaste patayo na santi
63.5
प्रयोजनं चात्मनि किं नु मन्यते; पराक्रमं पौरुषं चेह पार्थः
पाञ्चाल्यस्य द्रुपदस्यात्मजामिमां; सभामध्ये योऽतिदेवीद्ग्लहेषु
Prayojanam chatmani kim nu manyate; parakramam paurusham cheha parthah
Panchalyasya drupadasyatmajamimam; sabhamadhye yotidevidglaheshu
63.6
वैशंपायन उवाच
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी; भृशं निशश्वास तदार्तरूपः
राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो; दहन्निवैनं कोपविरक्तदृष्टिः
Vaishampayana uvacha
Tadvai shrutva bhimasenotyamarshi; bhrisham nishashvasa tadartarupah
Rajanugo dharmapashanubaddho; dahannivainam kopaviraktadrishtih
63.7
भीम उवाच
नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राज;न्नेष सत्यं दासधर्मः प्रविष्टः
किं विद्विषो वाद्य मां धारयेयु;र्नादेवीस्त्वं यद्यनया नरेन्द्र
Bhima uvacha
Naham kupye sutaputrasya raja;nnesha satyam dasadharmah pravishtah
Kim vidvisho vadya mam dharayeyu;rnadevistvam yadyanaya narendra
63.8
वैशंपायन उवाच
राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा
युधिष्ठिरमुवाचेदं तूष्णींभूतमचेतसम्
Vaishampayana uvacha
Radheyasya vachah shrutva raja duryodhanastada
Yudhishthiramuvachedam tushnimbhutamachetasam
63.9
भीमार्जुनौ यमौ चैव स्थितौ ते नृप शासने
प्रश्नं प्रब्रूहि कृष्णां त्वमजितां यदि मन्यसे
Bhimarjunau yamau chaiva sthitau te nripa shasane
Prashnam prabruhi krishnam tvamajitam yadi manyase
63.10
एवमुक्त्वा स कौन्तेयमपोह्य वसनं स्वकम्
स्मयन्निवैक्षत्पाञ्चालीमैश्वर्यमदमोहितः
Evamuktva sa kaunteyamapohya vasanam svakam
Smayannivaikshatpanchalimaishvaryamadamohitah
63.11
कदलीदण्डसदृशं सर्वलक्षणपूजितम्
गजहस्तप्रतीकाशं वज्रप्रतिमगौरवम्
Kadalidandasadrisham sarvalakshanapujitam
Gajahastapratikasham vajrapratimagauravam
63.12
अभ्युत्स्मयित्वा राधेयं भीममाधर्षयन्निव
द्रौपद्याः प्रेक्षमाणायाः सव्यमूरुमदर्शयत्
Abhyutsmayitva radheyam bhimamadharshayanniva
Draupadyah prekshamanayah savyamurumadarshayat
63.13
वृकोदरस्तदालोक्य नेत्रे उत्फाल्य लोहिते
प्रोवाच राजमध्ये तं सभां विश्रावयन्निव
Vrikodarastadalokya netre utphalya lohite
Provacha rajamadhye tam sabham vishravayanniva
63.14
पितृभिः सह सालोक्यं मा स्म गच्छेद्वृकोदरः
यद्येतमूरुं गदया न भिन्द्यां ते महाहवे
Pitribhih saha salokyam ma sma gachchhedvrikodarah
Yadyetamurum gadaya na bhindyam te mahahave
63.15
क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः सर्वेभ्यः पावकार्चिषः
वृक्षस्येव विनिश्चेरुः कोटरेभ्यः प्रदह्यतः
Kruddhasya tasya srotobhyah sarvebhyah pavakarchishah
Vrikshasyeva vinishcheruh kotarebhyah pradahyatah
63.16
विदुर उवाच
परं भयं पश्यत भीमसेना;द्बुध्यध्वं राज्ञो वरुणस्येव पाशात्
दैवेरितो नूनमयं पुरस्ता;त्परोऽनयो भरतेषूदपादि
Vidura uvacha
Param bhayam pashyata bhimasena;dbudhyadhvam ragyo varunasyeva pashat
Daiverito nunamayam purasta;tparonayo bharateshudapadi
63.17
अतिद्यूतं कृतमिदं धार्तराष्ट्रा; येऽस्यां स्त्रियं विवदध्वं सभायाम्
योगक्षेमो दृश्यते वो महाभयः; पापान्मन्त्रान्कुरवो मन्त्रयन्ति
Atidyutam kritamidam dhartarashtra; yesyam striyam vivadadhvam sabhayam
Yogakshemo drishyate vo mahabhayah; papanmantrankuravo mantrayanti
63.18
इमं धर्मं कुरवो जानताशु; दुर्दृष्टेऽस्मिन्परिषत्संप्रदुष्येत्
इमां चेत्पूर्वं कितवोऽग्लहीष्य;दीशोऽभविष्यदपराजितात्मा
Imam dharmam kuravo janatashu; durdrishtesminparishatsampradushyet
Imam chetpurvam kitavoglahishya;dishobhavishyadaparajitatma
63.19
स्वप्ने यथैतद्धि धनं जितं स्या;त्तदेवं मन्ये यस्य दीव्यत्यनीशः
गान्धारिपुत्रस्य वचो निशम्य; धर्मादस्मात्कुरवो मापयात
Svapne yathaitaddhi dhanam jitam sya;ttadevam manye yasya divyatyanishah
Gandhariputrasya vacho nishamya; dharmadasmatkuravo mapayata
63.20
दुर्योधन उवाच
भीमस्य वाक्ये तद्वदेवार्जुनस्य; स्थितोऽहं वै यमयोश्चैवमेव
युधिष्ठिरं चेत्प्रवदन्त्यनीश;मथो दास्यान्मोक्ष्यसे याज्ञसेनि
Duryodhana uvacha
Bhimasya vakye tadvadevarjunasya; sthitoham vai yamayoshchaivameva
Yudhishthiram chetpravadantyanisha;matho dasyanmokshyase yagyaseni
63.21
अर्जुन उवाच
ईशो राजा पूर्वमासीद्ग्लहे नः; कुन्तीपुत्रो धर्मराजो महात्मा
ईशस्त्वयं कस्य पराजितात्मा; तज्जानीध्वं कुरवः सर्व एव
Arjuna uvacha
Isho raja purvamasidglahe nah; kuntiputro dharmarajo mahatma
Ishastvayam kasya parajitatma; tajjanidhvam kuravah sarva eva
63.22
वैशंपायन उवाच
ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे; गोमायुरुच्चैर्व्याहरदग्निहोत्रे
तं रासभाः प्रत्यभाषन्त राज;न्समन्ततः पक्षिणश्चैव रौद्राः
Vaishampayana uvacha
Tato ragyo dhritarashtrasya gehe; gomayuruchchairvyaharadagnihotre
Tam rasabhah pratyabhashanta raja;nsamantatah pakshinashchaiva raudrah
63.23
तं च शब्दं विदुरस्तत्त्ववेदी; शुश्राव घोरं सुबलात्मजा च
भीष्मद्रोणौ गौतमश्चापि विद्वा;न्स्वस्ति स्वस्तीत्यपि चैवाहुरुच्चैः
Tam cha shabdam vidurastattvavedi; shushrava ghoram subalatmaja cha
Bhishmadronau gautamashchapi vidva;nsvasti svastityapi chaivahuruchchaih
63.24
ततो गान्धारी विदुरश्चैव विद्वां;स्तमुत्पातं घोरमालक्ष्य राज्ञे
निवेदयामासतुरार्तवत्तदा; ततो राजा वाक्यमिदं बभाषे
Tato gandhari vidurashchaiva vidvam;stamutpatam ghoramalakshya ragye
Nivedayamasaturartavattada; tato raja vakyamidam babhashe
63.25
हतोऽसि दुर्योधन मन्दबुद्धे; यस्त्वं सभायां कुरुपुंगवानाम्
स्त्रियं समाभाषसि दुर्विनीत; विशेषतो द्रौपदीं धर्मपत्नीम्
Hatosi duryodhana mandabuddhe; yastvam sabhayam kurupungavanam
Striyam samabhashasi durvinita; visheshato draupadim dharmapatnim
63.26
एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी; हितान्वेषी बान्धवानामपायात्
कृष्णां पाञ्चालीमब्रवीत्सान्त्वपूर्वं; विमृश्यैतत्प्रज्ञया तत्त्वबुद्धिः
Evamuktva dhritarashtro manishi; hitanveshi bandhavanamapayat
Krishnam panchalimabravitsantvapurvam; vimrishyaitatpragyaya tattvabuddhih
63.27
धृतराष्ट्र उवाच
वरं वृणीष्व पाञ्चालि मत्तो यदभिकाङ्क्षसि
वधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती
Dhritarashtra uvacha
Varam vrinishva panchali matto yadabhikankshasi
Vadhunam hi vishishta me tvam dharmaparama sati
63.28
द्रौपद्युवाच
ददासि चेद्वरं मह्यं वृणोमि भरतर्षभ
सर्वधर्मानुगः श्रीमानदासोऽस्तु युधिष्ठिरः
Draupadyuvacha
Dadasi chedvaram mahyam vrinomi bharatarshabha
Sarvadharmanugah shrimanadasostu yudhishthirah
63.29
मनस्विनमजानन्तो मा वै ब्रूयुः कुमारकाः
एष वै दासपुत्रेति प्रतिविन्ध्यं तमागतम्
Manasvinamajananto ma vai bruyuh kumarakah
Esha vai dasaputreti prativindhyam tamagatam
63.30
राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान्क्वचित्
लालितो दासपुत्रत्वं पश्यन्नश्येद्धि भारत
Rajaputrah pura bhutva yatha nanyah pumankvachit
Lalito dasaputratvam pashyannashyeddhi bharata
63.31
धृतराष्ट्र उवाच
द्वितीयं ते वरं भद्रे ददामि वरयस्व माम्
मनो हि मे वितरति नैकं त्वं वरमर्हसि
Dhritarashtra uvacha
Dvitiyam te varam bhadre dadami varayasva mam
Mano hi me vitarati naikam tvam varamarhasi
63.32
द्रौपद्युवाच
सरथौ सधनुष्कौ च भीमसेनधनंजयौ
नकुलं सहदेवं च द्वितीयं वरये वरम्
Draupadyuvacha
Sarathau sadhanushkau cha bhimasenadhananjayau
Nakulam sahadevam cha dvitiyam varaye varam
63.33
धृतराष्ट्र उवाच
तृतीयं वरयास्मत्तो नासि द्वाभ्यां सुसत्कृता
त्वं हि सर्वस्नुषाणां मे श्रेयसी धर्मचारिणी
Dhritarashtra uvacha
Tritiyam varayasmatto nasi dvabhyam susatkrita
Tvam hi sarvasnushanam me shreyasi dharmacharini
63.34
द्रौपद्युवाच
लोभो धर्मस्य नाशाय भगवन्नाहमुत्सहे
अनर्हा वरमादातुं तृतीयं राजसत्तम
Draupadyuvacha
Lobho dharmasya nashaya bhagavannahamutsahe
Anarha varamadatum tritiyam rajasattama
63.35
एकमाहुर्वैश्यवरं द्वौ तु क्षत्रस्त्रिया वरौ
त्रयस्तु राज्ञो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य शतं वराः
Ekamahurvaishyavaram dvau tu kshatrastriya varau
Trayastu ragyo rajendra brahmanasya shatam varah
63.36
पापीयांस इमे भूत्वा संतीर्णाः पतयो मम
वेत्स्यन्ति चैव भद्राणि राजन्पुण्येन कर्मणा
Papiyansa ime bhutva santirnah patayo mama
Vetsyanti chaiva bhadrani rajanpunyena karmana